به لحاظ تاريخى اين مناطق غالبا در پى دو جنگ ايران و روسيه و در پى قراردادهاى تحميلى گلستان و تركمنچاى در قرن نوزدهم ميلادى از خاك ايران جدا و ابتدا به روسيه تزارى و سپس به شوروى سابق ملحق شدند و سرانجام با فروپاشى شوروى سابق در سال ١٩٩١ م، استقلال يافتند.
در بيشتر مناطق آسياى ميانه و قفقاز به راحتى مى‌توان آثار تمدن ايرانى را به وضوح مشاهده كرد.
وجود ذخاير غنى نفت و گاز و حضور فعال مسلمانان در اين جمهوريها و همسايگى آنها از يك طرف با ايران اسلامى و از طرف ديگر با چين و همسايگى بعضى ديگر با كشورهاى همپيان ابرقدرت غرب مانند تركيه سبب شده كه روسها حساسيت خاصى به كشورهاى آسياى ميانه و قفقاز داشته باشند. در حال حاضر روس‌ها در جمهورى‌هاى بالا با يك مبارزه جدى از طرف مسلمانان مواجه‌اند تا جايى كه در جمهورى مسلمان‌نشين چچن سالهاست كه جنگ و آدم‌كشى را ادامه مى‌دهند.
روسيه چه در دوران حاكميت تزارها و چه پس از انقلاب كمونيستى سال ١٩١٧ و چه بعد از استقلال اين مناطق از روسيه همواره از تعلقات اسلامى مردم اين منطقه وحشت داشته است.
اسلام پس از فتح ايران در اوايل دهه دوم هجرى به آسياى ميانه راه يافت و در قرون بعدى به منطقه قفقاز و قبايل داغستان و چچن گسترش يافت. تمدن اسلامى در دوران حكومت خلفاى عباسى در شهر سمرقند، تاشكند، بخارا و خوارزم به اوج خود رسيد. همزمان با رشد و گسترش فرهنگ اسلام در اين مناطق، فرهنگ و سنت ايرانى نيز جاى خودش را هر چه بيشتر باز كرده بود. «١» با انقلاب كمونيستى در سال ١٩١٧ در شوروى سابق، مناطق آسياى ميانه و قفقاز به طور تصنعى به جمهوريهاى متعدد تقسيم شده و هر يك از جمهوريها براساس قوم غالب تعيين شد.
على‌رغم اين مسائل شوروى سابق تحول چشمگيرى در سطوح پايين‌تر آسياى ميانه و قفقاز بويژه در مناطق روستايى ايجاد نكرد. بدين صورت بود كه اسلام حتى در اوج اقتدار كامل كمونيست‌ها، همچنان براى اكثريت مسلمان اين جمهوريها به عنوان نهاد اصلى باقى ماند.
سياستهاى غير مذهبى شوروى سابق كه منجر به نابودى مكانهاى دينى مانند مساجد و حوزه‌هاى علميه شده بود هرگز نتوانست به نابودى اسلام بينجامد و مسلمانان آسياى ميانه و قفقاز همچنان به حفظ اسلام ادامه دادند و هويت اسلامى خويش را نگه داشتند.
آسياى ميانه و قفقاز در طى تسلط دو قرن رژيم‌هاى تزارى و كمونيستى روسيه، به فقر و توسعه نيافتگى در همه زمينه‌ها دچار شد كه هم اكنون بعد از رهايى از چنگال روسها با يك‌