... نظام مسلمين است، يعنى بدون امامت و ولايت و حكومت اسلامى جامعه مسلمين داراى نظام نيست. آنچه كه نظم مى‌بخشد به اين جامعه باز، دست مقتدر ولايت الهى است در جامعه و صلاح الدنيا. اصلًا صلاح دنيا، آن چيزى كه دنيا را آباد مى‌كند، او حاكميت اسلامى است كه اگر اين را ما از دين بگيريم مطمئناً از مجموعه احكام دين چيزى كه بتواند اين آثار را داشته باشد باقى نخواهد ماند. (٢/ ١١/ ١٣٦٦)
حتى اساس دين نيز با وجود امام معصوم بقا مى‌يابد. حكومت بدين لحاظ در كانون امامت قرار دارد و بدون حكومت و ولايت ائمه، «دين يك مجموعه احكام متفرق و متشتتى خواهد شد كه يقيناً نخواهد توانست رسالت اصلى خودش را كه هدايت انسانها و ايجاد بهشت در اين دنيا و به كمال رساندن انسانهاست به انجام برساند.» چنين نظامى بدين جهت از نظامهاى استبدادى و سلطنتى كاملًا متمايز است و در نقطه مقابل آن قرار دارد. (٢٦/ ١/ ١٣٧٩)
ماهيت حكومت اسلامى و نظام امامت نظامى مردمى بوده است. «در صدر اسلام حكومت پيغمبر تا مدتى بعد از رحلت پيغمبر، حكومت جامعه اسلامى يك حكومت مردمى بود. در دوران اميرالمؤمنين عليه الصلاة والسّلام مردم در صحنه حكومت به معناى واقعى دخالت داشتند، نظر مى‌دادند، رأى مى‌دادند، تصميم مى‌گرفتند و حق مشورت كه قرآن پيغمبر را به آن امر كرده است متعلق به مردم بود كه «وشاورهم فِى الامر» مردم حق دارند كه با آنها مشورت بشود.» (١٤/ ٥/ ١٣٦٢)
البته، در نظام امامت همچون دوران نبوت، «حاكم جامعه اسلامى از سوى خدا تعيين شده مردم نقش ندارند. مردم چه بدانند، چه ندانند، چه بخواهند، چه نخواهند پيغمبر امام و پيشواى جامعه است؛ رهبر و حاكم مردم است.» از اين رو در دوران ائمه معصومين عليهم الصّلاة والسلام با اين كه آنها در جامعه به عنوان حاكم شناخته و پذيرفته نشده بودند، همه شئون حاكم متعلق به آنها بود ولذا تلاش هم مى‌كردند تا شرايط تحقيق ولايت ايشان محقق شود. نمود بارز چنين حركتى را حتى بر خلاف تصور ابتدايى در حركت تبليغى امام سجاد عليه السلام نيز مشاهده مى‌كنيم. اما فراهم شدن مقدمات ولايت ايشان به سه چيز احتياج داشت و بدون تمهيد آنها، امكان تشكيل حكومت اسلامى وجود نداشت:
اول اين بود كه مردم را با انديشه درست اسلامى آشنا كند ... كار دوم اين بود كه حقيقت مسئله امامت يعنى حكومت اسلامى و حاكميت حكام حقيقى اسلام را براى مردم روشن كند ... و سوم‌