پس اگر فرض شود فطرت نخستين بنده‌اى از بندگان خداى جل جلاله چنين آفريده نشده باشد كه بطور كلى از اثر پى به مؤثر برد و نداند كه اثر دلالت به مؤثر مى‌كند و خداى جل جلاله پس از بلوغ و كمال عقل آن بنده او را به معرفت خود بيدار نسازد و به هيچ يك از معارفى كه از آغاز فضل الهى و رحمت او بر او واجب است او را توجه ندهد، همانا كه بر چنين بنده‌اى واجب است كه به تكاليف خود و راه يافتن به معرفت خداى تعالى از طريقى كه تحقيق در آن توان كرد دست زند و از هر در و از هر راه از راههاى توفيق راه وصول يابد.

و آنگاه كه به پايانى رسيد كه به وجود آفريدگار خود پى برد، در اين حال نيز زنهار كه چنين ناظرى از اعتماد به مراحم و مكارم پروردگار خويش و از جود و كرم او صفحه ضمير بپردازد، چه، اگر مشيت تواناى بالذات بر اين باشد، به قدرت قاهر و آشكار خود براى او گشايشى مقدّر مى‌فرمايد و بنده، ناظر قادرى است كه قدرت او بر غير تعلق مى‌گيرد. خود نتواند گشايشى حاصل كند مگر به اندازه توانايى ناچيز خويش، و بالجمله امر مسلم آنست كه فتوح الهى از نظر پيوستگى نيرومندتر است و از نظر كمال مداوم‌تر، نورش تمامتر و سرورش عامتر و آگاهيش برنهانها روشنتر و بنياد نهادن افكارش استوارتر.