یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧ - تئوری فطرت

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ٥٧

میشود، آنهم جهت ضروری. از نظر ما هرچند ذهن در ابتدا فاقد هر نوع ادراک بالفعل است (اللَّه الذی اخرجکم من بطون امّهاتکم لاتعلمون شیئاً ...) و هرچند ذهن از نظر پذیرش معقولات اولیه (ماهیات) ماده خام محض و بلااقتضاء است (برخلاف نظریه افلاطون و حتی دکارت در تصور ماهیت جسم) و پذیرنده محض است، اما انتزاع معقولات ثانیه فلسفی و معقولات ثانیه منطقی به حکم استعداد فطری و بعد الهی خاص است، همچنان که استعداد تعمیم معانی و معقولات اولیه یعنی تجرید آنها و تعمیم آنها نیز معلول استعداد خاص است که حکما از آنها به عقل بالقوه تعبیر میکنند. تعمیم و تجرید و همچنین انتزاع معقولات ثانیه فلسفی و انتزاع معقولات ثانیه منطقی مولود استعداد فطری ذهن انسانی است و اینهاست که به انسان امکان تفکر و استدلال و استنباط و استخراج احکام و قوانین کلی میدهد. علاوه بر همه اینها یک سلسله تصدیقات اوّلی فطری برای انسان هست که جهت تفکر را روشن میکند. تجرید و تعمیم و انتزاع، مایههای ثانوی تفکر را (مایههای اولیه که ماده خام تفکر است وسیله حواس به دست میآید) به دست میدهد و یا به تعبیر دکارت صورت تفکر را به دست میدهد و تصدیقات فطری کادر و جهت تفکر را؛ یعنی جهت تفکر را ضرورت و لایتخلف میکند و از اراده انسان خارج میکند همچنان که جهان خارج هم از این جهت نقشی ندارد. جهان بیرون دو نقش دارد: یکی اینکه مواد اولیه تصوریه را میدهد از راه احساس و دیگر اینکه پارهای تصدیقات ثانویه را میدهد از راه تجربه که البته به کمک قیاس و تصدیقات فطری است. مثلًا امتناع جمع میان نقیضین، امتناع جمع ضدین، امتناع دور، امتناع تقدم شیء بر نفس، ضرورت صدق نتیجه با صدق مقدمتین، ضرورت صدق عکس مستوی و عکس نقیض با صدق اصل، ضرورت ثبوت قضیه از راه خلف یعنی از راه ابطال نقیضش و امثال اینها جبراً مسیر تفکر و کادر تفکر را و جهت تفکر را در همه یکنواخت تعیین میکند واین است فطرت ادراکی.