یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٦ - اخلاق اسلامی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١١، ص: ١٨٦

نسبیت اخلاق

عیب دیگر نظر قدما این است که چون ملاک را فضیلت و رذیلت میدانستند و این دو مفهوم مطلق نیستند بلکه نسبی می باشند، قهراً مفاهیم اخلاقی معرّف کامل نداشت. اخلاق فاضله و رذیله یعنی اخلاق خوب و بد. این دو مفهوم آن اندازه کلی و غیر مشخص میباشند که میتوان گفت از جهت کلی بودن و از جهت نسبی بودن به طوری است که حاوی معنی نیست، مثل این است که گفته شود چیزی است که من میپسندم یا تو میپسندی یا همه میپسندند.

اخلاق باید به مفاهیم نظری تقسیم شود نه مفاهیم عملی

اگر ما یک خوردنی یا پوشیدنی یا منظره را هم به این نحو توصیف کنیم، چیزی دستگیر نمیشود. اگر ما بخواهیم اخلاق را به صفات و مشخصات توصیف کنیم باید به مفاهیم نظری توصیف کنیم نه به مفاهیم عملی. مفاهیم نظری از قبیل اخلاق زنده یا مرده، خشن یا ظریف و نرم، قوی یا ضعیف، عالی یا دانی، حسی و عقلی، مادی و الهی، عاطفی و انتفاعی. مفاهیم عملی یعنی مفاهیم ناشی از عقل عملی از قبیل خوب و بد، فاضله و رذیله، حسنه یا قبیحه، زیبا و زشت و امثال اینها.

نسبیت اخلاق

مفاهیم نظری حکایت میکند از حالت شیء بنفسه، اما مفاهیم عملی حکایت میکند از رابطه و نسبت شیء با عامل انسانی. حالت شیء فی حد نفسه حقیقتی است قابل شناخت اما حالت شیء از آن لحاظ که ارتباط دارد با شیئی دیگر، متغیر و نسبی و مختلف است.

١٥. اخلاق زنده یعنی اخلاقی که حساسیت و فعالیت بیشتری میدهد. قرآن کریم میفرماید: یا ایها الذین امنوا استجیبوا للَّه و للرسول اذا دعاکم لما یحییکم.

١٦. باید در چند جهت بحث شود:

الف. منابع و علل و عوامل خُلقیات (رجوع شود به دفتر ٨٩، فصل مربوط به تزکیه نفس).

ب. کیفیت تکوّن یک خُلق تا به صورت عادت درآید (رجوع شود به دفتر ٣٥، فصل عادت).