به مطلب دیگری اشاره کنیم و عرایض خودمان را ختم کنیم، و آن این است: مکرر شنیدهاید که میگویند «جبر علیت» (جبر یعنی ضرورت و اجتنابناپذیری، این که خلافش محال باشد)، آیا این حرف در عالم درست است یا نه؟ آیا چنین قوانینی بر عالم حکومت میکند یا نه؟

ما این را به یک مفهوم قبول داریم و به مفهوم دیگر نه. معمولا کسانی که میگویند جبر علیت، چون علیت را منحصر میکنند به علت فاعلی، این گونه میگویند: «همین علتهای فاعلی که در دنیا هست کافی است برای آنچه که در عالم واقع میشود و نتیجه جبری این علتها وقوع این معلولهاست». ما این را قبول نداریم.

ولی یک وقت است که علیت را تعمیم میدهند به علت فاعلی و علت غایی و مجموع علل، و این گونه میگویند: «لازمه فراهم آمدن همه این فاعلها و غایتها این است که معلول الزاما به وجود بیاید». این مورد قبول است.

در مسأله هدایت، ما به این مطلب خیلی نیاز داریم. وقتی راجع به این فلسفهای که به نام «مکانیسم» معروف شده است (که خواستهاند دنیا را روی اصول مکانیسم توجیه کنند و این را نقطه مقابل اصل علیت غایی قرار دادهاند) بحث میکنیم، این مطلب را باید آقایان توجه داشته باشند.

- مسائلی که آقای مطهری اشاره فرمودند، یکی مسأله علیت بود و یکی دترمینیسم. علیت را همه از قدیم قبول داشتند و معتقد بودند هر پدیدهای در دنیا اتفاق بیفتد ناشی از علتی است.

اما آنچه مورد اختلاف ماتریالیسم و موحدین است دترمینیسم است. آنها میگویند علل یکسان معلول یکسان به بار میآورند؛ یعنی اگر علتی در اینجا وجود داشت حتما معلولش چیز خاصی است و در همه جا هم همین طور است. در نتیجه تمام پدیدههایی که در دنیا به وجود میآید، حساب شده قبلی است، با این تفاوت که حساب بعضی ساده و بسیط است و حساب بعضی پیچیده است. بر این اساس میگویند پس تصادف وجود ندارد، بلکه آنچه ما اسمش را تصادف گذاشتهایم ترکیبی است از علل مختلف که چون ما نسبت به وجود و کیفیت اثرشان جاهل بودهایم، فکر کردهایم تصادفا به وجود آمده است. مارکسیسم این را تکمیل کرد و روی موجودات زنده هم تعمیم داد، منتها درباره انسان گفتند چون بسیار پیچیدهتر است ما نمیتوانیم آن طور که باید روی او مطالعه کنیم و پیشبینی کنیم مثلا این آدم بر اثر این علل