بسیار نکته عالیای است ولی از نظر مواد استدلال، همان استدلال اوّلی است که ماده اضافهای برایش پیدا کردهایم، نه اینکه یک برهان علیحده باشد. روی حسابهای منطقی، ما ایندو را نمیتوانیم دو برهان حساب کنیم، یک برهان است که برایش مثالهای گوناگونی پیدا کردهایم.

خود مسأله حیات یک مسأله بسیار قابل توجهی است. قدما این را به شکل دیگری میگفتند؛ آنها میگفتند اگر ماشینی یا اتاقی یا ساختمانی بسازیم، از روز اول رو به انهدام و فرسودگی میرود، ولی موجود زنده از اوّلی که پیدا میشود رو به تکامل میرود، بعد رو به فرسودگی؛ گو اینکه آنها آن فرسودگی را هم فرسودگی واقعی تلقی نمیکردند و میگفتند آن قوهای که رو به تکامل میرود فرسوده نمیشود، بلکه آن قوه تدریجا ارتباطش را با آن موجودی که داشت تکمیلش میکرد قطع میکند. میگفتند پس این خود دلیل بر آن است که حیات، خودش یک حقیقتی است حاکم بر ماده. ایشان میفرمایند:

همان طور که در «اسلام جوان» توضیح داده شده است تشکیل موجود زنده- یعنی تبدیل اجسام ساده معدنی به سلولهای زنجیری یا حلقوی فوقالعاده پیچیده متشکل آلی و حیاتی- هم از نظر قانون احتمالات عملا محال است و هم از جهت اصل آنتروپی، زیرا ترتیب و تشکل و تفصیل و تخصصی که لازمه ترکیبات زنده و عمل اعضاء و نسوج است درست عکس همواری و یکنواختی و همسطحی است که لازمه افزایش آنتروپی میباشد. فرسودگی و پیری و مرگ موجودات زنده آن چیزی است که با قانون احتمالات و با قانون آنتروپی مطابقت دارد ... پدیدار شدن حیات و موجودات زنده، چه در قدم نخستین و چه در هر تولید مثل و توالد و تجدید، به هیچوجه با اصل کهولت که بر کلیه مواد و انرژیها یعنی بر جهان دو عنصری حکومت دارد تطبیق نمیکند.

کأنّه این طور است: در این جهان دو قانون هست: حیات و موت. از آن جهت که در ارکان هستی این عالم ماده و انرژی دخالت دارد، اینها بیشتر عامل موت هستند و آن عنصر سومی که بر این عالم حکومت میکند، عامل تجدید حیات و زندگی است؛ آن از آن طرف زنده و نو میکند، اینها از این طرف کهنه میکنند؛ کار میکنند که لازمه کار کردن کهنه کردن و فرسودگی است. پس کهنگی و فرسودگی از اینجا پیدا میشود و نوی از آنجا. اگر آن نبود، این به تنهایی نمیتوانست نوی را توجیه کند. بعد درباره اصل تکامل و پیدایش انسان هم بحث کردهاند.

مهندس بازرگان: کتاب ذره بیانتها به عنوان تکمیل نوشتههای گذشته و احیانا تصحیح