مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦ - راه فطرت از نظر علمای جدید

ابتدائی یک عاملی که فکر مذهب را به وجود آورده ترس بوده» که روی این جهت دیگران هم خیلی بحث کردهاند، ترس از مرگ، ترس از گرسنگی، ترس از حیوانات وحشی، ترس از جنگ، ترس از وبا، ترس از قحطی. یکی از حکمای بسیار قدیم رومی (متعلق به دو هزار سال پیش) میگوید «ترس مادر خدایان است»؛ میخواهد بگوید همه این خدایان را ترس به وجود آورده.

اینشتین هم ترس را به عنوان یک عامل در میان اقوام ابتدائی قبول میکند. یک عامل دیگر هم برای مذهب نشان میدهد و اسم آن را میگذارد عامل اخلاقی یا عامل اجتماعی؛ یعنی احتیاج انسان به یک پناهگاه اخلاقی. میگوید:

خصیصه اجتماعی بشر نیز یکی از تبلورات مذهب است. یک فرد میبیند پدر و مادر، خویشان و رهبران بزرگ میمیرند و یک یک، اطراف او را خالی میکنند. پس آرزوی هدایت شدن، دوست داشتن، محبوب بودن و اتکاء و امید داشتن به کسی، زمینه قبول عقیده به خدا را در او ایجاد میکند. این خدا (خدایی که به واسطه این جهت پیدا شده باشد [١]) بخشنده و مهربان است، حفظ میکند، کائنات را بر سر پا نگه میدارد، پاداش و جزا به مخلوقات میدهد، خدایی است که نسبت به وسعت دید معتقدینش دوست میدارد زندگی و قبیله و نژاد را (آنهایی که خدا را در حد قبیله میشناسند یا در حد بیشتر یا کمتر [٢]) حفظ کند، تسلیدهنده بر آرزوهای سرخورده و خواهشهای اقناع نشده است، خدایی است که ارواح مردگان را از فساد و تباهی در امان میگیرد. این زمینه عقیده اجتماعی یا اخلاقی خداست.

بعد با اینکه خودش یهودی است میگوید:

کتاب مذهبی یهودیان، تکاملْ از مذهب ترس به مذهب اخلاقی را به عالیترین صورتی تصویر میکند و همچنین آن تصویر و تشریح در انجیل عهد جدید ادامه مییابد.

میگوید خدایی که در تورات و انجیل معرفی شده، خدایی است که انسان روی خصیصه اخلاقی و اجتماعی برای خودش ساخته است. بعد میگوید:

ولی مذاهب ملل متمدن، بخصوص مذاهب ملل شرق، اصل معنوی و متکی به اصول اخلاق