آنجا راجع به خلقت آدم بحث کردم و این که موضوع خلقت آدم در قرآن به عنوان یک مسأله اخلاقی آمده است، نه به عنوان یک مسأله توحیدی. قرآن نگفته است که چون آدمِ ابوالبشری در عالم بوده است، پس خدایی بوده است که [خلقت] انسانها را شروع کرده است. قصه آدم در قرآن کریم هست، ولی یک ذره از این قصه به عنوان آیتی از خداشناسی و توحید نیست، بلکه به عنوان درس عبرتی است که ببینید مثلا تکبر چه میکند که شیطان تکبر کرد، ببینید حرص چه میکند که آدم حرص ورزید. [ذکر این قصه،] به عنوان یک درس آموزنده اخلاقی است، نه یک درس توحیدی. اما خلقت سایر انسانها را به عنوان یک درس توحیدی ذکر میکند؛ یعنی همین خلقتی که الآن ما پیدا میکنیم، همین که انسان «نطفه» است، بعد به تعبیر قرآن «علقه» میشود، بعد «مُضغه» میشود، بعد استخوانها برایش پیدا میشود، بعد گوشت برایش پیدا میشود، و بعد به تعبیر قرآن خَلْقاً آخَرَ میشود [٢] و یک موجود زنده انسانی میشود، همینها را به عنوان نشانههای خداشناسی ذکر میکند. [قرآن میگوید] خدایی هست به دلیل اینکه نطفهای انسان میشود، نه اینکه خدایی هست به دلیل اینکه آدمِ ابوالبشر بوده است. قرآن هیچ وقت سراغ روز اول نمیرود، نه در مجموع عالم و نه در تک تک اجزای عالم.

پس ما نباید این طور بحث کنیم که مجموع عالم اوّلی دارد یا ندارد. فلاسفه میگویند محال است عالم اول داشته باشد، و من خیال نمیکنم علمِ امروز هم خلاف آن را ثابت کرده باشد و بگوید عالم روز اوّلی داشته است که قبل از آن، نیستی مطلق بوده است.

تغییر شکل یا پیدایش؟

حال با صرف نظر از اینکه عالم اوّلی دارد یا ندارد، میخواهیم ببینیم همین پیدایش تدریجی اشیاء به چه نحوه است. اینجا هم باز دو طرز فکر است: یک طرز فکر این است که اصلا در عالم هیچ موجودی معدوم نمیشود و هیچ معدومی هم موجود نمیشود و اصلا پیدایشی وجود ندارد؛ هرچه در دنیا وجود دارد، فقط تغییر شکل و تغییر صورت و تبدیل و تحویل و تحول است و زائد بر تبدیل و تحویل و تحول چیز دیگری وجود ندارد.

نقطه مقابل این فرضیه، فرضیهای است که میگوید آنچه در عالم وجود دارد و جریانی که در

[١]. [این مقاله در کتاب مقالات فلسفی و در جلد سیزدهم مجموعه آثار استاد به چاپ رسیده است.][٢]. [ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَکسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ انْشَأْناهُ خَلْقاً اخَرَفَتَبارَک اللَّهُ احْسَنُ الْخالِقینَ: مؤمنون/ ١٤]