مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٢٨ - الهام و اشراق از دیدگاه علمای جدید

محققی کم و بیش این احساس را کرده است که زندگی و مطالعات علمی او از یک رشته فعالیتهای متناوب که در عدهای از آنها اراده و شعور وی مؤثر بوده و بقیه حاصل یک سلسله الهامات درونی میباشند، تشکیل شده است [١]. پوان کاره میگوید به کرّات برای من اتفاق افتاده است که پس از آنکه یک رشته تحقیقات و تجسسات طولانی علمی را بدون حصول نتیجه رها کردهام، ناگهان در زمان استراحت یا به هنگام گردش، بدون مقدمه و با کمال اطمینان، فکری برقآسا از خاطرم خطور کرده و راهحل مطلب را به دستم داده است [٢].

بوعلی در آخر دانشنامه علایی وقتی راجع به همین قوه حدس و الهام بحث میکند و میگوید افراد تفاوت دارند و بعضی افراد فوق العادگی دارند، از خودش نام نمیبرد ولی از جای دیگر معلوم میشود که خودش منظور است. او میگوید من افرادی را سراغ دارم که اساسا حالتشان این است که بدون اینکه احتیاج به مطالعه زیاد داشته باشند، مطالب در ذهنشان میآید (یعنی اول مطلب در ذهنش میآید، بعد مراجعه میکند به کتابها و میبیند آنچه که در کتابهاست قبلا در ذهن او آمده است) به طوری که در هجده سالگی به تمام علوم و فنون عصر خودش آگاه است. و در جای دیگر گفته است که من تا هجده سالگی هرچه میخواستم یاد بگیرم یاد گرفتم.

در بحث «نبوّت» هم که وارد میشود، میگوید حقیقت نبوت که یک قوه قدسیه است (که ما میگوییم الهام میگیرد) همین نیروست، منتها با تفاوت شدت و ضعف. این نیرو در افراد عادی حتی در نوابغ به صورت یک چراغ و یک لامپ ٢٥ شمعی یا ١٠٠ شمعی است، و آنچه در پیغمبر و نبی (آن که سراسر وجودش را وحی و الهام گرفته) هست مثل نور خورشید است.

آقای ژاک هادامار میگوید: خود من در جستجوی مطلبی مدتها کوشش و مطالعه میکردم و به نتیجهای نمیرسیدم، ولی یک روز در حالی که ابدا به آن موضوع نمیاندیشیدم، دفعتاً با یک توجه آنی که بر اثر گردش چرخهای اتومبیل در ذهنم حاصل شد، آن را به طور دقیق یافتم و نکته جالب توجه آنکه این راه حل به کلی از مسیری که در آن مطالعه خود را ادامه داده بودم خارج بود.

چون شرایط اختراع و اکتشاف در ریاضیات تابع شرایط عمومی اختراع و اکتشاف است، این اتفاقات تنها برای ریاضیدانان نبوده است. لاژوین فیزیکدان مشهور فرانسوی کاملا مسبوق و