گذشته خودش [تعلق خاطر داشته باشد،] دلش میخواهد که راهی را همان طور برود که آباء و اجداد رفتهاند. قرآن این را ذکر میکند. مسأله دیگر همان است که بیکن آن را «بتهای نمایشی» مینامد. مقصودش مکتبهای فلسفی است که شخصیت بزرگ علما و دانشمندان فکر انسان را گمراه میکند. انسان در یک مسألهای میخواهد بیندیشد، در مقابل خودش ارسطو را میبیند، بوعلی سینا را میبیند، اینها با یک عظمتی آمدهاند روح و فکرش را پر کردهاند. ته دلش این است که بزرگان که نمیتوانند اشتباه کرده باشند پس لابد درست گفتهاند. سبب میشود که وقتی هم به خیال خودش دارد آزاد فکر میکند نمیداند که در زنجیر مرعوبیت عظمت بزرگان است. قرآن مسأله پیروی از کبراء- غیر از آباء- را صریح مطرح میکند. میگوید در قیامت وقتی که ما عدهای را میآوریم آنجا به آنها میگوییم چرا راه خطا رفتی و گمراه شدی؟ میگویند پروردگارا «إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَا» [١] این بزرگان ما و این کبیرهای ما، چون عظیم و کبیر بودند، وقتی یک راهی را رفتند قهرا کوچکها هم از بزرگها پیروی میکنند (غیر از این است که نسل حاضر از نسل گذشته پیروی میکند).

وقتی که ما میبینیم قرآن در آیات پراکنده خودش راههای ضلالت و خطا را بیان میکند (نه تحت عنوان اینکه من میخواهم راه خطای فکر [را بیان کنم؛] راه گمراهی را بیان میکند و گمراهی همان خطاست) و همان راههایی را نشان میدهد که ارسطو نشان نداده است یعنی راه خطای فکر را در ماده نشان میدهد نه فقط در مهندسی و صورت، و میبینیم آنگاه که علمای جدید خواستهاند یک منطق جدید بسازند علاوه بر منطق ارسطو، که تنها راه خطای در نظم را نشان نداده باشند، مصالح فکری را هم بتوانند [بسنجند] یا لااقل تذکراتی بدهند که مصالح درست بیاور در فکر خودت و فقط به مهندسیاش نپرداز، راههایی را گفتهاند که تمام این راهها در قرآن موجود است، آیا این از نظر منطق یک اعجاز نیست که یک مرد امّی [چنین گفته باشد؟]

اگر ما و شما میبودیم در همین حدود درس خواندگی خودمان و میخواستیم مردم را تخطئه کنیم- و تا حالا هم تخطئه کردهایم- آیا میتوانستیم مردم را روی این اصول تخطئه کنیم که شما اشتباه میکنید چون گمان را پیروی میکنید، شما اشتباه میکنید چون مدارکتان کافی نیست، علمتان کم است، شما اشتباه میکنید چون از هوای نفس پیروی کردید، شما اشتباه میکنید چون از کبَرا پیروی کردید، شما اشتباه کردید علتش این است که از اسلاف پیروی میکنید؛ یعنی آیا میتوانستیم این زنجیرهایی را که میآید و فکر انسان را میگیرد این جور بشناسیم و این جور پاره کنیم؟ این ابداً با فکر یک انسان که از افق دیگر الهام نگرفته باشد قابل توجیه نیست.

[١]

. احزاب/ ٦٧.