مهندس بازرگان: ما از یک طرف قیامت را و اینکه در آنجا عین مکتسبات و عین نتیجه عمل به انسان میرسد، قبول داریم (همان طور که فرمودید کسی که یک هرزگی پنج دقیقهای میکند یک عمر گرفتار است) اما ایراد این است که قرآن درباره کارهای خوب میگوید: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها و درباره کارهای بد میگوید: فَلا یجْزی إِلَّا مِثْلَها، در حالی که میبینیم در کارهای بد، بینهایت مثل آن جزا داده میشود.

استاد: من خیال میکنم جواب این سؤال داده شد، چون «مثل» در این آیه متوجه کمّیت نیست، بلکه ما بالاتر میگوییم که «فَلا یجْزی الّا عَینَها»، چون عین هر چیزی قهرا «مثل» هم دربارهاش صادق است؛ یعنی کسی که کار بد میکند خدا زائد بر آنچه کرده است او را مجازات نمیکند، چون مجازاتش عین عملش است و چیز دیگری نیست. وقتی ما میگوییم آتش قیامت همانی است که خودش افروخته، همین عمل و نفس عمل است که در آنجا تجسم پیدا میکند، پس چیز زائدی نیست و جزا با عملْ دوتا نیست که بگوییم این بیشتر از آن است، خودش است و خودش هیچ وقت از خودش بیشتر نیست؛ منتها چون وجود اینجای عمل را میبیند که محدود است، میگوید پس این چیز دیگری است، [چون] این محدود است و آن نامحدود. نه، او خودِ شیء نامحدود را الآن خلق کرده است؛ آدمی که کار بد میکند، الآن خودش برای خودش و به دست خودش یک عذاب نامحدود خلق کرده است. البته معنی نامحدود، خلود در جهنم نیست و خالد به معنای [حقیقی] خیلی کم خواهند بود، ولی شک ندارد که [زمان آن] خیلی زیادتر از [زمانهای محدود] است، لابِثِینَ فِیها أَحْقاباً [١] است. این عملی که این شخص انجام میدهد، در قیامت به او میگویند ما چیز دیگری به تو نمیدهیم، ما عمل خودت را به خودت میدهیم و چیزی اضافه به تو ندادهایم.

پس فَلا یجْزی إِلَّا مِثْلَها چیز اضافه نیست. ولی در مسأله بهشت، چون عمل خوب در جهت نظام عالم است (برعکسِ عمل بد که برخلاف جهت نظام عالم است) طبعا میتواند بارور باشد، یعنی میتواند زمینه باشد برای اینکه از طرف خداوند فیض بیشتری هم به آن افاضه شود.

وقتی قرآن مسأله عینیت را میگوید، یعنی ما عمل خودت را به تو میدهیم و زائد بر عمل تو را به تو ندادهایم. اگر چیز دیگری از پیش خودمان به تو بدهیم تو میتوانی بگویی من این کار را

[١]. نبأ/ ٢٣.