چیست تا بروند از نو آن را ترکیب کنند. ولی یک نیروی مرموز مجهولی در طبیعت هست که متناسب با احتیاجات حیوان برای او عضو میآفریند؛ یعنی مرتبا جنبه درونی قضیه تقویت میشود.

آنها میگویند عوامل خارجی [تأثیر دارد.] بله عوامل خارجی مؤثر است، اما به این معنا مؤثر است که به قول حکما مؤثرِ مُعِدّ است، نه مؤثرِ موجِد، علت اعدادی است نه علت ایجادی. علت اعدادی یعنی اینکه او را آماده میکند تا علتِ خودش او را به وجود بیاورد و به تعبیر دیگر عمده آن عکسالعملی است که طبیعتِ خود موجود زنده در مقابل این عامل خارجی نشان میدهد، و باید روی آن حساب کرد.

[لامارک] میگوید محیط مختلف احتیاج مختلف ایجاد میکند (راست هم میگوید)، احتیاج به چه؟ احتیاج به یک عضو جدید. برخی خیلی ساده حرف میزنند و میگویند احتیاجْ خودش خلق میکند. آخر این که لفظ است! اینکه میگویید احتیاج خلق میکند، اگر میخواهید بگویید در زمینه احتیاجْ چیزی خلق میشود، حرف درستی است، [اما اگر مقصود] نفس احتیاج است، احتیاج که جز نداشتن و نیازمندی چیزی نیست و واقعیتی نیست؛ یعنی این سخن نه تنها بر خلاف نظریه [الهیون] است، برخلاف نظریه [مادّیون] هم هست. آنهایی که به «نامحسوس» به عنوان یک امر مثبت معتقد نیستند، [چگونه] میخواهند برای یک امر عدمی شخصیت قائل شوند؟! [پس باید گفت] در موجود زنده یک نیرویی، یک چیزی هست که در زمینه این احتیاجات یک عضو را میآفریند.

غرضم این جهت است که تنها حس صیانت ذات هم کافی نیست. درست است که این، رمز بزرگی در طبیعت است، [ولی] اصلا خود صیانت ذات یعنی چه؟ میگویند انطباق با محیط، سازش با محیط. انطباق با محیط و سازش با محیط حرف درستی است، اما چرا روی آن خیلی حساب میشود؟ اگر مقصود این است که محیط روی آن اثر میگذارد و لازمه اثری که محیط میگذارد این است، درست است؛ مثل اینکه ما قالی را در مقابل آفتاب میگذاریم و آفتاب روی آن اثر میبخشد. اگر قالی را در آفتاب بگذاریم یک جور است و اگر در سایه بگذاریم وضع دیگری دارد.

اما آیا موجود زنده فقط تحت تأثیر محیط و منفعل از محیط است، یا عکسالعمل نشان میدهد؟

عمده آن عکسالعملهایش است که جنبه هدفداری طبیعت موجود زنده را نشان میدهد؛ میبیند که در محیطی که تا حالا زندگی میکرده باید وضع ساختمانش این طور باشد [و در محیط جدید به گونه دیگر.] حتی میگویند گلبولهای خون کم و زیاد میشود؛ در یک محیط یک مقدار معینی گلبول هست و در محیط دیگر بدن احتیاج بیشتری پیدا میکند و فورا خود طبیعت گلبول میسازد.

عمده، آن نحوه عکسالعمل نشان دادن طبیعت موجود زنده است که هدفداری این موجود را میرساند.