این نکته دیگر را هم باید دانست: این طور نیست که همه علمای اهل سنت که بعد آمدند مسلک اشعری را انتخاب کردند؛ نه، بسیاری از علمای اهل سنت که بعد آمدند اصل عدل را پذیرفتند، مثلًا زمخشری که از اکابر علمای اهل سنت است معتزلی است و اصل عدل را قبول دارد، همچنین بسیاری دیگر.

کمکم مجادلات کلامی کاستی گرفت و عقاید هر دستهای در دسته دیگر راه یافت. فعلًا مجال شرح این قسمت نیست که چطور عقاید عدلیه در غیرعدلیه و عقاید غیر عدلیه در عدلیه راه یافت و به چه شکلی درآمد و مصیبت عمومیت پیدا کرد.

عوام پسندی اندیشه اشعری

عامّه مردم در آن زمان فکر غیرعدلیه را میپسندیدند، چون این فکر مبنی بر تسلیم و تعبد و تبعیت محض بود. عوامالناس چون تفکر ندارند طبعاً فکر و تعقل را خطرناک میدانند و از آن وحشت دارند. از نظر عوامالناس اگر بگوییم حکم شرع تابع قانون عقل نیست یک نوع عظمت و اهمیتی است برای دین. به همین جهت این عمل متوکل که جلو آزادی فکر را گرفت خیلی در نظر عامه مردم پسندیده آمد، به عنوان حمایت از دین و سنت پیغمبر تلقی شد. با اینکه متوکل مردی فاسق و شریر و ستمگر بود بسیاری از مردم به او علاقهمند شدند، محبوبیتی پیدا کرد، اشعاری در مدحش سرودند مبنی بر تشکر از این عمل که به عقیده آنها دین خدا را یاری کرد. عامه مردم، آن روز- که در واقع روز فاجعه علمی و فکری اسلام بود و مصیبت بزرگی برای حیات عقلی اسلام بود- جشن گرفتند و شادیها کردند. یکی از شعرا در مدحش گفت:

امروز دیگر سنت پیغمبر، عزیز و محترم شد، مثل اینکه خوار نشده بود. حالا دیگر سنت پیغمبر با کمال افتخار خودنمایی و تجلی میکند و نشانههای باطل و زور را از بالا به زمین میافکند. این بدعتگزاران (یعنی عدلیه) پشت کردند و به جهنم رفتند و دیگر برنخواهند گشت. خداوند به وسیله خلیفه متوکل که تابع سنت پیغمبر و علاقهمند به سنت پیغمبر است داد دل مسلمانان را از این بدعتگزاران گرفت. متوکل همان کسی است که خلیفه پروردگار من است، پسر عموی رسول خداست و بهترین فرد خاندان عباسی است، همان کسی است که دین را یاری کرد و از تفرقه نجات داد. خداوند عمر او را زیاد کند و سایه او را بر ما مستدام بدارد و او را سلامت نگه دارد و به پاداش این یاری بزرگ که از دین کرد او را در بهشت برین همنشین پیغمبر خود قرارش دهد.