ماه اول، پیشروی و رشد موجود تقریبا بینهایت است؛ یعنی اگر تشکیلات و قوّت و نیرویی که بعد از نه ماه پیدا کرده به آنچه روز اول انعقاد نطفه داشته تقسیم کنیم، نسبت بینهایت است، اما هرقدر جلو بیاییم این نسبت کمتر میشود. فرض بفرمایید بچهای که به دنیا میآید، رشد او بعد از نه ماه شاید مثلا صد برابر بچه تازه متولد است؛ وقتی هجده ماهه شد، اگر رشد او را بر حالت نه ماهگیاش تقسیم کنیم، شاید ده برابر شود. همین طور هرچه جلوتر میرویم نسبت کمتر میشود و مثلا از چهل سال به آن طرفْ این نسبت، مثبت نیست؛ مدتی تقریبا ثابت است، بعد منفی میشود. انرژی مؤثر همین است، یعنی انرژی قابل استفاده و انرژیای که میتواند کاری بکند.

انسان از زمان تک سلولی تا وقتی که به مرگ میرسد، در آن نهادْ تشکیل و ترکیبش طوری است که میتواند انرژی مؤثر بیشتری ایجاد کند تا وقتی که بزرگ شود. البته در اینجا رشد و تکامل هست (یعنی کمال ایجاد میشود) و اعجاز هم هست. اعجازش این است که در همان تشکیل هسته، خداوند یا خالق (به قول ما) چنان امکانات و ترکیباتی گذاشته که او میتواند بعدا صاحب عقل و هوش و ذکاوت و استعداد و ابتکار و همه اینها شود. این هنر اوست، مثل گلولهای که تیراندازی پرتاب میکند و فرض کنید یک تیهو را در فضا میزند؛ این بستگی دارد که او چه زاویهای گرفته و چه نیرویی به این گلوله داده که توانسته است این تیهو را بزند.

تمام این کمال و رشد و پیشرفت و ترقیات فوقالعادهای که در یک موجود زنده خصوصا انسان میبینیم، معلول و مخلوق آن ترکیب اولیه است و از نظر پیشرفت و آثاری که نتیجه داده، البته کمال و رشد و ترقی است، اما از نظر آن حسابی که مبنای الزام به قبول فرضیه عنصر سوم است (که همان مسأله آنتروپی است)، خیر. آنتروپی دائما در حال ترقی است، همان طوری که مثال عرض کردم: جنین طوری است که میتواند در عرض یک روز مقدار خاصی جلو برود و وقتی بزرگ شد و بالاتر آمد، آن انرژی مؤثرش کمتر میشود؛ یعنی انرژیای که میتواند خلاقیت و سازندگی داشته باشد، در حال تنزل است و رو به مرگ میرود. و همان طور که عرض کردم کلامی از حضرت امیر هست که شما از همان روز تولد به طرف مرگ میروید؛ این صد درصد صحیح است.

کتابی است ترجمه آقای آرام به نام علم، نظریه، انسان که مجموعهای است از سخنرانیهای شرودینگر. شرودینگر فیزیسین اتریشیالاصلی است که از زمان هیتلر به بعد به آمریکا رفته بود و صاحب جایزه نوبل و از سران فیزیک جدید است. سخنرانیهای او، هم مفصل است و هم خیلی غامض یعنی علمی است؛ آخرین مطالب مربوط به فیزیک (تا شاید ده سال پیش) در آنجا هست. در این کتاب به مطلبی برخوردم که خود بنده را نسبت به استدلال کتاب