ببینید! هر فاعلی و هر علتی ولو بیشعور هم باشد، به سوی هدفی حرکت میکند. اگر ما دو رشته از علت داشته باشیم که هرکدام به سوی هدف خاصی سیر میکند، ممکن است این دو، در یک نقطه به هم برسند و وقتی به همدیگر برسند یک جریانی به وجود بیاید؛ این جریان را تصادف میگوییم. تصادف اتومبیلها را هم از همین جهت تصادف میگویند؛ شخصی به سوی مقصدی حرکت میکند و از عرض خیابان عبور میکند، یک اتومبیل هم به سوی مقصدی میرود و در طول خیابان حرکت میکند، ولی بدون اینکه آن به این توجه داشته باشد و این به آن توجه داشته باشد، در یک نقطه معین از خیابان و در لحظه معین تصادف رخ میدهد.

حال، آیا در کار عالم تصادف به این معنا وجود دارد یا وجود ندارد؟ مسلّم این جور تصادفات همیشه در عالم وجود دارد. خوب، آیا هیچ ممکن است در خلقت اشیاء تصادف دخالت داشته باشد؟ مانعی نیست تصادف به این معنا دخالت داشته باشد و این دخالت داشتن با اصل علیت غایی منافات ندارد. مثلا فرضیهای راجع به خلقت منظومه شمسی هست که هنوز هم مورد قبول است [١]؛ راجع به پیدایش زمین میگویند [٢] زمین یک قطعهای است که از خورشید جدا شده و اول جزء خورشید بوده؛ در همان حالِ حرکت شدیدی که خورشید داشته است، در اثر جریانهایی- همان طور که وقتی «آتشْ چرخان» را میچرخانند جرقه هایی از آن جدا میشود- زمین به صورت جرقهای از آن جدا شده است (این یک امر کاملا تصادفی است)، بعد زمین در یک حد معینی که رسیده است تحت تأثیر قوه جاذبه از یک طرف و نیروی گریز از مرکز از طرف دیگر، دور خورشید چرخیده؛ سالها، قرنها، میلیونها و میلیاردها سال گذشته تا کم کم قشر زمین سرد شده و برای زندگی مستعد گردیده و بعد زندگی پیدا شده است. پس اساس این دنیا را تصادف به وجود آورده.

من کاری ندارم که این حرف درست است یا نادرست، ما فرض میکنیم چنین حرفی درست باشد؛ آیا این منافات دارد با اینکه این نظامی که الآن میگردد و میچرخد، بر نظام علیت غایی باشد و طبیعت به سوی هدف حرکت کند؟ نه، این مثل این است که شما وقتی از کنار خیابان رد میشوید، میبینید گُلی از بغل دیوار روییده است. با خودتان فکر میکنید چطور شده این پیدا شده.

میگویید حتما در وقتی که گِلِ اینجا را درست میکردند تخم این گُل تصادفا و اتفاقا در لابلای این گِلها وجود داشته. ممکن است که تخم این گل تصادفا (به همین معنایی که عرض کردیم) اینجا

[١]. بعضی میگویند این فرضیه خودش بهترین دلیل بر این است که اصل علیت غایی در عالم وجود ندارد.[٢]. البته اینها فرضیه است و نمیشود به طور قطعی ثابت کرد.