سؤال: معصوم یعنی چه؟ آیا این، ساخته منطق ما شیعه است یا مبانی دارد و ما پرورشش داده و بهترش کردهایم؟ اصولًا آیا به کسی معصوم میگوییم که گناه نکند یا کسی که علاوه بر گناه، اشتباه هم نکند. ما بیست سال پیش در جلسه درس مرحوم میرزا ابوالحسن خان فروغی شرکت میکردیم. ایشان به خصوص در مسأله عصمت مطالعات مخصوص و عقاید خاصی داشت و خیلی هم مفصل و تمیز صحبت میکرد و ما هشتاد درصد از صحبتهایش را نمیفهمیدیم ولی از بیست درصدش که میفهمیدیم، عصمت را یک جور دیگری تعریف میکرد. میگفت معصوم کسی نیست که گناه نکند. ما خیلی افراد را داریم که در زندگیشان گناه نکردهاند اما به آنها معصوم نمیگویند. حالا به آن منطق کاری نداریم. قطعاً آقای مطهری جوابی دارند که معصوم چیست. اما اگر معصوم کسی است که باید اشتباه هم نکرده باشد، ما میبینیم از ائمه دوازدهگانه بیش از دو نفرشان خلافت نکردند: حضرت علی و حضرت امام حسن به مدت خیلی کوتاهی؛ و شک نیست که اینها در امر خلافت و اداره مملکت اشتباهاتی کردند و به لحاظ منطق تاریخ بحثی در این اشتباهات نیست و این با آن تعریف معصوم جور در نمیآید. مثلًا حضرت امام حسن کسی را که مأمور کرد با معاویه بجنگد عبیداللَّه عباس بود. یا خود حضرت امیر که عبداللَّه بن عباس را حاکم بصره کرد اگر میدانست که این آدم یک چنان رسوایی به بار میآورد و آن طور کثافتکاری میکند، مسلّم این کار را نمیکرد.

پس مسلّم این مطلب را نمیدانست یعنی قبلًا فکر میکرد که او بهترین کسی است که برای این کار انتخاب کرده و بعد خراب از آب درآمد. و اگر تحقیق بیشتری درباره دوره حکومت حضرت بکنیم حتماً خیلی از این مسائل هست و به لحاظ تاریخی هیچ ایرادی ندارد ولی با این تعریف عصمت جور در نمیآید.

... اینکه بنده عرض کردم که این نوع بحث کردنِ به اصطلاح یکطرفه که یک عدهای که همه موافق هستند در یک بحثی شرکت کنند زیاد مفید نیست، برای این است که واقعاً انسان وقتی یک عقیدهای دارد، آن را دوست دارد و تمایل ندارد که برخلاف عقیدهاش چیزی بشنود به خصوص ما که از کودکی در افکارمان حبّ تشیع و خاندان علی بوده و هیچ وقت انتقاد نشنیدهایم. شاید انتقاد نسبت به خود دین و اصول دین و حتی توحید و خداپرستی را خیلی راحتتر شنیدهایم اما انتقاد به تشیع و ائمه و اینکه کسی از زندگی آنها ایراد بگیرد که چرا این کار را کردند و آن کار را نکردند، نشنیدهایم. به همین جهت برای ما خیلی شاقّ است که کسی