تبدیل به انرژی است و بالعکس، و از این موضوع استفاده عملی بکنند. بالأخره تقریبا ثابت شد که ماده قابل تبدیل به انرژی است و اینشتین فرمول معروف خود را بیان کرد: «/ اندازه انرژی مساوی است با مقدار ماده ضرب در مجذور سرعت نور. اساس انرژی اتمی یا رآکتورهای اتمی نیز همین مسأله تبدیل ماده به انرژی است. بنابراین ماده به انرژی تبدیل میشود به این معنا که از هسته ماده ذراتی بیرون میآید و اینها توأم با سرعتند و بنابراین دارای انرژی هستند. این انرژی به صورت حرارت یا به صورتهای دیگری در میآید که برای ما قابل استفاده هستند. در خورشید و ثوابت دیگر هم تبدیل ماده به انرژی به این معناست که از هسته اتمهای نسبتا سنگین، ذرات نسبتا کوچکی (اشعه آلفا یا بتا یا گاما) تشعشع میکند و این انرژی به صورت حرارت در میآید و این انرژی هستهای منشأ تمام انرژیهای دیگر است.

در مورد انرژیهای حیاتی، دقیق بحث نشده و خیلی ابهام دارد ولی مسلّم این است که آنها هم از خورشید است.

اما اینکه آیا این نظریهها برای تفسیر پیدایش عالم کافی است یا علاوه بر اینها حساب و تقدیری هم در کار است، یا اینکه مقدار جرم عالم ثابت است یا نه، مسائلی است که به فلسفه مربوط میشود و از حدود علم خارج است و نمیشود در آزمایشگاه با تجربه اینها را ثابت کرد. آنچه مسلّم است قابلیت تبدیل ماده به انرژی است. عکس آن (یعنی تبدیل انرژی به ماده) هم در این اواخر حاصل شده است؛ یعنی انرژی هم به ماده (نه به معنای اتم، بلکه ذرات تشکیل دهنده اتم مثل پُزیترون و الکترون) تبدیل میشود.

استاد: من یک سؤال داشتم و آن این است که آیا فرق این عناصری که رادیواکتیو هستند با غیر اینها این است که اینها خود به خود فعالیت تشعشعی دارند ولی آنها را میشود با وسائل مصنوعی به همین حالت در آورد؟ یا نه، آنها امکان ندارد به این حالت دربیایند؟

استاد روزبه: هر دو قسم آن وجود دارد؛ یعنی بعضی از مواد هستند که نمیشود آنها را به صورت رادیواکتیو درآورد، ولی بعضی هم هستند که میشود آنها را به صورت رادیواکتیو درآورد؛ یعنی رادیواکتیویته مصنوعی هم میشود داشت.

استاد: بنابراین در واقع نمیشود گفت که از نظر علم امروز مادهای وجود دارد که به هیچ نحو قابل تبدیل به انرژی نباشد.