الْقُدُسِ مِنْ رَبِّک [١] بگو این را روحالقدس از ناحیه پروردگار تو فرود آورده است. چون در بعضی آیات دیگر هست که جبرئیل قرآن را بر پیغمبر نازل کرده است، گفتهاند پس کلمه روحالقدس و روحالامین کنایه از جبرئیل است. همچنین شاید بعضی گفته باشند که در آیه «یوْمَ یقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلائِکةُ» مقصود از «روح» خصوص جبرئیل است، که این حرف بعید است.

ایشان [٢] این حرف را قبول ندارند که حتی مقصود از روحالامین و روحالقدس جبرئیل باشد، بلکه میگویند از آیات قرآن اینچنین فهمیده میشود که ملائکه که وحی را نازل میکنند، همراه آن، حقیقتی هست که قرآن نام آن را روح گذاشته است و حامل وحی در واقع آن روح (همان روحالامین و روحالقدس) است، نه اینکه جبرئیل حامل وحی باشد. این، عقیدهای است که ایشان در اینجا اظهار میدارند.

٣. توأم شدن «روح» با «وحی»

در بعضی از آیات، روح با کلمه وحی توأم شده است، مثل اینکه در این آیه میفرماید: وَ کذلِک أَوْحَینا إِلَیک رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما کنْتَ تَدْرِی مَا الْکتابُ وَ لَا الْإِیمانُ [٣] ما روحی از امر [٤] خودمان به تو وحی فرستادیم. گفتهاند آنچه که خداوند وحی فرستاده آیات قرآن است، پس اینجا از نفس آیات قرآن به «روح» تعبیر شده است. البته مانعی ندارد که ما آیات قرآن را از [نوع] آن حقایق [بدانیم.]

مسلّم آیات قرآن وقتی بر قلب پیغمبر نازل میشود، به صورت یک حقیقت نازل میشود و بعد صورت لفظی پیدا میکند. پس به قول این آقایان یکی از موارد اطلاق کلمه روح، خود آیات قرآن است. ولی ایشان [٥] مدعی هستند که در اینجا هم مقصود از کلمه روح، خود آیات قرآن نیست، بلکه همان حقیقتی است که قرآن در جاهای دیگر به آن، روحالامین و روحالقدس گفته است، به اعتبار اینکه خود او هم کلمة اللَّه است و قرآن این چیزها را کلمات الهی مینامد. وقتی که میفرماید:

أَوْحَینا إِلَیک رُوحاً مِنْ أَمْرِنا، معنایش این است که روحالامین را که از امر ما و از جنس امر ماست،

[١]. نحل/ ١٠٢.[٢]. [مؤلف تفسیر المیزان][٣]. شوری/ ٥٢.[٤]. راجع به کلمه «از امر» که در اغلب این آیات آمده است، بعد صحبت میکنیم.[٥]. [مؤلف تفسیر المیزان]