وجود نمیآمد. پس هر گذشتهای، هم به گذشتهتر از خودش مربوط است، که اگر آن گذشتهتر نمیبود به وجود نمیآمد، و هم به آینده مربوط است، یعنی اگر آینده نمیبود یا نمیشد وجود پیدا کند، بازهم این به وجود نمیآمد.

آنگاه میگویند اگر ما در جریانی این طور دیدیم که «گذشته» شیء را سر دو راهی قرار میدهد و این شیء در میان دو راه، یک راه را انتخاب میکند، این آینده است که این یک راه را برای او انتخاب میکند.

حالا من باز هم برایتان مثال عرض میکنم و از همین مثالها هم باید دلیل بیاوریم.

ببینیم ماشین چقدر میتواند منظم باشد؛ یعنی حساب کنیم چه کاری و تا چه حدی میتواند کار ماشینی باشد. فرض کنید ماشینهایی در دنیا به وجود بیاید که وقتی شما در مقابل آنها به زبانی فصیح حرف میزنید، گفتههای شما را به زبان دیگری ترجمه کند؛ مثلا شما به زبان انگلیسی فصیح حرف میزنید، آن دستگاه تمام گفتههای شما را به زبان فرانسه ترجمه میکند. میگویند چنین ماشینهایی هست، و هیچ مانعی هم ندارد که باشد، چون این یک حسابگری خاصی است؛ روی تمام حروف و کلمات و جملههای انگلیسی حساب شده است و این طور تنظیم شده است که اگر شما مثلا «من آب میخواهم» را به انگلیسی بگویید یا ماشین کنید، وقتی که این چند حرف پشت سر هم آمد، ماشین حروف دیگری را که به زبان فرانسه مطابق آن است در بیاورد. تمام آن، پیشبینی شده در «گذشته» است؛ یعنی این «گذشته» است که آن را به وجود میآورد؛ این ماشین را این طور به وجود آوردهاند که وقتی این حروف به طور متوالی به این ترتیب معین زده شود، حروف دیگری به ترکیب دیگری به وجود بیاید. رابطه آن که بعد از این به وجود میآید با این، یک رابطه صد در صد قطعی و تخلفناپذیر است. یک ماشین میتواند در این حدود باشد. حتی شاید بشر بتواند آنقدر این اختراع را توسعه بدهد که ماشینی بسازد که وقتی شما در مقابل آن به زبانی حرف میزنید، در آنِ واحد به تمام زبانهای دنیا ترجمه کند و به شما پس بدهد، ولی همه روی حساب است و دستگاه تدریجا وسیعتر و وسیعتر میشود.

ماده ابتکار ندارد

من اینجا سؤالی میکنم و آن سؤال این است: آیا میشود ماشینی اختراع بشود که علاوه بر اینکه این کار را میکند، ابتکار هم داشته باشد به طوری که اشتباهات گوینده را هم اصلاح کند؟ مثلا شما میخواستید بگویید «من نان میخواهم» ولی در مقابل ماشین گفتید «من آب میخواهم»، او بفهمد که شما اشتباه کردهاید و «من نان میخواهم» ترجمه کند؛ یعنی ماشین از خودش ابتکار و خلاقیت به خرج بدهد و برسد به جایی که مردد بشود که آیا باید «آب میخواهم» ترجمه کند یا