میشوند و پیدا شدهاند، گاهی میگوییم این نظم و این تشکیلات و اعضا و جوارح در اینها با این حسابهای دقیق چگونه به وجود آمده، و گاهی هم روی هدایت اینها بحث میکنیم.

اما آن راهی که ما اسمش را راه فلسفی میگذاریم، راهی است که اصلا در آن احتیاج نیست که مخلوقات و واقعیات موجود و محسوس را پایه قرار بدهیم؛ اینها هم نباشند، ما با یک نوع محاسبه کلی (مثلا با یک نوع تقسیم ذهنی و عقلی) خدا را اثبات میکنیم. این دیگر میشود فلسفی محض.

حالا از این راههایی که گفتیم، راه فطرت به همین مقداری که عرض شد، کافی است؛ یعنی ما نمیخواهیم بیشتر از این بحث کنیم، لزومی هم ندارد. ولی راههای دیگری که عرض کردیم (راههای مربوط به علم و فلسفه) هرکدام از اینها را مفصلتر برایتان عرض میکنیم. قهرا اولین راهی که وارد میشویم، راه نظم است. روی نظم بحث میکنیم به شرطی که آقایان هم روی این قضیه مطالعاتی بکنند.

- چیزی که برای من اینجا جای تعجب بود، در مورد نظریات اینشتین بود که فرمودید راجع به بودا اظهارنظر کرده ولی درباره اسلام اظهارنظری نکرده و مثل اینکه هیچ اطلاعی نداشته.

فکر میکنم این یک نقصی است.

استاد: بسیار بسیار. در این قضیه ما باید قبول کنیم که هندیهای معاصر از جهت ارتباط با دنیا، خیلی از ما پیش هستند. اروپاییها ابتدائاً نرفتند آنجا آنها را بشناسند، بلکه اول اینها رفتهاند خودشان را فیالجمله شناساندهاند و لااقل محرک و مشوق آنها شدهاند که آنها بیایند در این زمینه تحقیقاتی بکنند.

مسلمین نه تنها این کار را نکردند، بلکه یک اشتباه بسیار بسیار بزرگ [هم مرتکب شدند] که من در جلسه گذشته هم این را گفتم و تکرار میکنم، باز هم تکرار خواهم کرد، چون این را خیلی مهم میدانم. اشتباه بسیار بزرگی که مسلمین (از مصریها هم شروع شد) در این زمینه مرتکب شدند این بود که چون مجذوب علوم تجربی اروپاییها شدند، این حقایق را انکار کردند، در حالی که خود اروپاییها هم علوم تجربی را از مسلمین آموختند. از دروغهای بسیار بزرگی که در دنیا گفتند یکی همین است که «حکمای یونان برای تجربه ارزش قائل نبودند، مسلمین هم پیروی کردند.»

حکمای یونان برای تجربه ارزش قائل بودند و بیش از آنها مسلمین قائل بودند و فرنگیها هم این راه را از مسلمین یاد گرفتند.

مسلمین مجذوب این حرف شدند که راه علم در قدیم راه فلسفه بوده و غلط بوده و یگانه راه