- درباره ماده میتوانیم این مثال ساده را بزنیم: کسی که وزنش ثابت است معمولا آنچه وارد بدن او میشود با آنچه خارج میشود مساوی است، اما سلولهای بدنش هیچکدام همان سلولهای اولیه نیستند، بلکه همه عوض شدهاند. در مورد عنصر، مطلب به این شکل نیست.

میگویند اشیاء یا مرکب هستند یا بسیط. مرکب آن چیزی است که اقلا از دو عنصر بسیط به وجود آمده باشد، که هم معدوم میشود و هم تغییر میکند. اما عنصر بسیطِ آن، هم هست و هم آنچه هست، هست؛ یعنی خاصیت خودش را از جمیع جهات حفظ میکند و تغییر نمیکند و معدوم هم نمیشود. مثلا یک اتم گوگرد یا اکسیژن اگر تمام خواص خودش را در تمام تغییر و تحولات حفظ کند، همان است که اول بوده. بنابراین از خواص ماده تغییراتی ایجاد میشود و از تغییرات آن، حرکت به وجود میآید. البته حرکت هم نسبی است و آن را در سه بُعد تعریف میکنند: حرکتهای خطی روی یک محور، حرکتهای سطحی روی دو محور و حرکتهای حجمی روی سه محور. اگر محور، خودش متحرک باشد، حرکت معنی ندارد.

بنابراین باید گفت اشیاء نسبت به هم متحرکند.

استاد: اینجا دو مطلب بود، یکی مسأله حرکت که بعد عرض میکنم و یکی این مسأله که ببینیم آیا مثلا یک ملکول اکسیژن از ازل به همین حالت بوده است؟ من در کتابهایی که به طور سطحی خواندهام، دیدهام که این طور نیست، بلکه خود اتمهایی که تشکیلدهنده همین اکسیژنها هستند، وضع ثابتی ندارند. وقتی شما میگویید هسته اتم از تکاثف انرژی به وجود آمده، یعنی انرژی متکاثف شده است تا این به وجود آمده، نه اینکه حقیقت آن، انرژی متکاثف است که احیانا ما آن را آزاد میکنیم؛ یعنی انرژی ممکن است متکاثف شود و هسته اتم از آن به وجود بیاید، کما اینکه ممکن است آزاد شود و اصلا اتم از حالت اتمی و مادی بودن خودش خارج شود. در عالم یک اتم هم پیدا نمیکنیم که بگوییم از ازل به همین حالت بوده و تا ابد خواهد بود. وقتی خود اتمها این طور باشند قهرا عناصری مثل اکسیژن به طریق اولی وضع ثابتی ندارند.

اما به مسأله حرکت هم اشارهای بکنیم. گاهی بحث در حرکت مکانی است که نوع خاصی از حرکت است و شما در فیزیک از آن بحث میکنید، و گاهی در حرکتِ مطلق (یعنی مطلقِ تغییر به طور کلی) است. این که شما میگویید «حرکت یک امر نسبی است» مخصوص حرکت مکانی است.

حقیقت مکان اصلا جز وضع و نسبتی که شیء با محیط خودش دارد، چیز دیگری نیست.

وقتی که شما تمام محیط را ثابت گرفتید، اساسا مکان تغییر نکرده است؛ و لهذا این بحث را داشتند که میگفتند آدمی که در کشتی نشسته است و تمام محیط کشتی حتی هوایی که در داخل کشتی