آیا اصل هدایت، در تمام موجودات عالم هست یا فقط در بعضی موجودات عالم هست؟ هدایت را در نباتات و حیوانات و انسان [١] خیلی خوب میشود ثابت کرد؛ در جمادات چطور؟ آیا اصل هدایت فقط در نباتات و حیوانات و انسان وجود دارد و در جمادات وجود ندارد؟ در قرآن ذکر شده است که هدایت در همه موجودات وجود دارد، منتها ما [٢] آن طوری که در نباتات میتوانیم اثبات کنیم، در جمادات نمیتوانیم اثبات کنیم، ولی خلافش را هم نمیشود اثبات کرد؛ یعنی این گونه نیست که در جمادات ثابت شده باشد که هر کاری که میکنند حتما لازمه ساختمان ماشینی آنهاست.

آنچه در قرآن است [نشان میدهد] که اصل هدایت در همه موجودات هست؛ مثلا میفرماید: وَ أَوْحی فِی کلِّ سَماءٍ أَمْرَها [٣] در هر آسمانی کار او را به او وحی کرده است؛ یعنی کاری که باید انجام بدهد، به او گفته است و راهش را به او نشان داده. به علاوه، اینکه میفرماید: رَبُّنَا الَّذِی أَعْطی کلَّ شَیءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی [بیانگر آن است که] قرآن [اصل هدایت را] به نباتات و حیوانات و انسان اختصاص نداده است؛ أَعْطی کلَّ شَیءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی، یعنی هر چیزی را آن طوری که باید ساختمانش را ایجاد کند ایجاد کرده و آن را هدایت هم کرده است. قرآن عمومیت قائل است.

٢. نظر علوم درباره هدایت در جمادات

حال ببینیم علوم بشر در جمادات چه مقداری [هدایت] کشف کرده. آیا ضد این را کشف کرده یا خودش را کشف کرده؟ یا لااقل بگوییم [هدایت] هنوز از این نظر برای ما مجهول است؟ در جمادات لااقل این است که کسی نمیتواند آن طرف را اثبات کند و مثلا بگوید این نظمی که در منظومه ما وجود دارد، اینکه خورشید دور خودش بگردد و زمین دور خودش و دور خورشید بگردد و سیارههای دیگر هم هرکدام در مداری به دور خورشید بگردند و خورشید با منظومه خودش حرکت دیگری (دوری یا مستقیم) داشته باشد، این دیگر لازمه ساختمان اینهاست و خورشید همین قدر که خورشید شد نمیتواند غیر از این باشد و محال است غیر از این باشد.

عرض میکنیم لااقل چنین چیزی ثابت نشده است.

[١]

. قبلا عرض کردیم که در حیوان و انسان به شعور ارادی آنها کار نداریم، فعلا در کارهای غیر ارادیشان بحثداریم.

[٢]. «ما» که میگویم، یعنی «من»؛ شاید اطلاعات علمی بیشتری باشد که بتواند در همان جا هم ثابت کند.[٣]. فصّلت/ ١٢.