- راجع به اینکه مدت ٥٠- ٦٠ سال کار خوب یا بد میکنیم، چرا باید تا ابد نتیجه داشته باشد، در جایی این طور جواب داده شده بود که خداوند میداند فرد صالح اگر تا ابد زنده باشد کارهای صلاح و خوب خواهد کرد و اگر فرد فاسق تا ابد زنده باشد فسق و فجور خواهد کرد و تقریبا به عنوان شاهد میتوان آن آیهای را آورد که: قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ. لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً، به آنها گفته میشود: کلَّا إِنَّها کلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [١] یعنی دروغ میگوید، او اگر برگردد همان کارها را ادامه خواهد داد. بعد روی این ملاک، یکی از ائمه توجیه کرده بودند که ابدی بودنِ نتیجه کار خوب برای آن فرد صالح و ابدی بودن عذاب برای آن فرد فاسق، خلاف عدل نیست.

استاد: حسابْ این نیست که خدا میدانست که او همیشه بد میکند. آن چیزی که در روایت آمده این نیست، بلکه آنجا حساب نیت و قصد است؛ یعنی آن کسی که در نیت و قصدش این است که اگر عمر ابد هم پیدا کند بدی کند، او عذابش این طور است، برای اینکه اصلا کأنّه قصد و فکر و روحش نقش ابدیت خورده که برای ابد اینچنین باشد و به همین دلیل آنچه که برای ابد میخواهد، برای ابد به آن رسیده؛ او برای ابد گناه را پسندیده و برای ابد هم با گناه خودش محشور خواهد بود. و کسی که برای ابد خیر را پسندیده، برای ابد هم با خیر محشور خواهد بود.

یک نکته اضافه کنم و آن این است که خلود جهنم حتی راجع به قتل نفس که در نص قرآن آمده، [به معنای ابدیت نیست،] چون ما در قرآن راجع به غفران هم آیه داریم؛ یعنی یک اصلی داریم به نام اصل مغفرت که اگر به خدا نسبت دهیم مغفرت است و اگر به وساطت انبیاء نسبت دهیم شفاعت است؛ شفاعت انبیاء همان مغفرت الهی است و چیز دیگری نیست. خود جنابعالی [٢] در کتاب مطهّرات در اسلام بیانی کرده بودید که در عالمْ اصلِ شستشو هست. همان طور که در این دنیا اصل بر طهارت و سلامت است، اصل خلقت هم بر سلامت است. اگر بچهای ناسالم به دنیا بیاید، این [ناشی از] یک عامل خارجی است، قانون اصلی سلامت است. آقایان پزشکان اگر ببینند بچهای سالم به دنیا آمده، دنبال این نمیروند که ببینند چه عاملی از خارج سبب شده سالم به دنیا بیاید، ولی اگر دیدند او فلج به دنیا آمد، میگویند ببینیم چه عاملی از خارج دخالت کرده

[١]. مؤمنون/ ٩٩ و ١٠٠.[٢]. [منظور مهندس بازرگان است.]