چه کاری خواهد کرد. اما اگر آن علل را فراهم کنیم، حتما این آدم این عمل خاص را انجام میدهد. به همین جهت آنها میگویند هیچ کس در عملی که انجام میدهد مقصر نیست.

میگویند هرکسی که کاری انجام میدهد فقط ترکیبات مغزی و جسمی اوست که باعث میشود این کار را انجام دهد. پس در مورد انسان این را با مقیاس واحد نمیتوانیم بسنجیم، برخلاف ماده که اگر روی یک واحد آن مطالعه کنیم کافی است؛ مثلا قانون شتاب ثقل را درباره یک واحد سنگ میتوان آزمایش کرد و آن را درباره تمام سنگها و اشیاء تعمیم داد، ولی یک واحد انسان را اگر مطالعه کنیم، میبینیم تابع هیچ قانونی نیست؛ البته مجموعه جامعه تابع همان قانونی است که مارکسیسم آن را بیان میکند و با بیان مراحل تاریخی، آینده را هم پیشبینی میکند و اگر هم درست در نیاید میگویند چون انسان خیلی پیچیدهتر از آن است که ما فکر میکردیم، ما نتوانستیم علت را خوب بررسی کنیم تا درست پیشبینی کنیم.

اما اینکه گفتید «یک نظم ناشی از علت است و یک نظم ناشی از اراده» خود به خود منتفی است، پس دیگر اراده وجود ندارد؛ چون علل یکسان معلول یکسان به وجود میآورند و هر دو مجموعه دنیا را به وجود میآورند که همین وضع موجود را به عنوان نظام میبینیم و طبق حساب احتمالات، احتمال وقوع این نظام بر حسب تصادف صفر است. بنابراین در مقابل آن چون مجموع احتمال دو حادثه مخالف هم ١ است، احتمالْ ١ میشود، یعنی استدلال وجود خدا. و اگر نظم علیت را بپذیریم، نظم انتخاب منتفی است و چون انتخاب وجود ندارد، هدایت هم وجود نخواهد داشت. ما موحدین اعتقاد داریم که سلسله علت و معلول نمیتواند بدون حساب و کتاب و بدون مقصد باشد. آنها در جواب میگویند ما بینظمیهایی در طبیعت- هم حالا و هم در طول تاریخ- دیدهایم و از مجموعه میلیاردها قرن که از عمر زمین و کائنات و عالم گذشته، وضع موجود به وجود آمده که قبول داریم نظامی دارد، ولی این ناشی از آن است که تعداد دفعات آزمایش خیلی زیاد است (مثال ماشین تحریر و شخص بیسواد و تایپ شعر سعدی). میگوید ماشین تحریرکننده بیسواد طبیعت، میلیاردها قرن است که ماشین میکند، خوب شعر «بنی آدم اعضای یکدیگرند ...» درآمده است و چون تعداد آزمایش خیلی زیاد است، احتمال وجود این نظام محال نیست.

اما جواب این را علم داد و آن اینکه ثابت کرد این حسابها از لحاظ عدد و ریاضی غلط است.

ما قبول داریم که اگر تعداد آزمایش زیاد شود حوادث نادر الوقوع هم واقع میشود، اما ببینیم چقدر باید این آزمایش زیاد باشد. طول عمر زمین را حساب کردهاند دویست میلیون قرن است. دویست میلیون قرن را به روز و ساعت تبدیل میکنیم، عددی میشود معادل ١٠١٣* ٢؛ یعنی اگر این حوادث مختلفی که اتفاق افتاده و بعد، از بین رفته تا به وضع موجود