مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٨٩ - جبر علّیت

منتهی شده، هر ساعتی هم یک دفعه اتفاق افتاده بود تعداد آزمایش از ابتدای پیدایش زمین میشد ١٠١٣* ٢، در حالی که اگر بخواهیم عدد احتمالی وقوع این حالتِ یکی از موجوداتی را که روی زمین هست دربیاوریم، میبینیم رقمی میشود که ابدا با این قابل قیاس نیست.

احتمال اینکه یاختههای بدن یک موجود زنده بر حسب تصادف پهلوی هم قرار میگرفتند تا تصادفا یکی از آنها چشم را با این خواص درست میکرد، دیگری مو را با این خواص درست میکرد، دیگری ناخن ... مساوی است با فاکتوریل تعداد یاختههای بدن، و این عدد سرسامآور است و هیچ با عدد ١٠١٣* ٢ قابل قیاس نیست و این احتمال بسیار ضعیف است.

حالا اگر این موجود زنده را با افلاک و کائنات و ارتباطشان با همدیگر را در نظر بگیریم و بخواهیم عدد احتمال آن را به دست آوریم، هیچ قابل قیاس نیست.

استاد: اینکه ایشان از اول گفتند «اصل علیت یک مطلب است و اصل دترمینیسم مطلب دیگری است و آن چیزی که همه قبول دارند علیت است و آن چیزی که مورد اختلاف الهیون و مادّیون است دترمینیسم [١] است» این طور نیست و ما در این جهت یک قدم هم از آنچه که مادّیون میگویند جلوتر میرویم.

اینکه اصل علیت مورد اختلاف نیست، راست است و هیچ بحثی در آن نیست. اگر آقایان بحث «ضرورت و امکان» اصول فلسفه [٢] را خوانده باشند، ما در آنجا توضیحات کافی دادهایم؛ نوشتهایم که از اصل علیت دو اصل دیگر استنتاج میشود که غیر قابل انکار است؛ یکی اصل ضرورت است (که ما آن را از دترمینیسم تفکیک کردهایم)، یعنی اینکه اگر علت واقعی پیدا شد، پیدایش معلول ضروری است؛ یعنی اجتنابناپذیر است و محال است تخلف بشود؛ همچنان که اگر علت تامّه وجود نداشته باشد، ولو به اینکه کوچکترین شرط از شرایط آن وجود نداشته باشد، به وجود آمدن معلول محال است.

دوم این اصل است که علل یکسان معلول یکسان به وجود میآورند و معلولهای یکسان از علل یکسان به وجود میآیند. (این اصل در فلسفه اروپایی مورد اختلاف است و با کمال تأسف باید بگوییم که الهیون فرنگی و اروپایی این حرف را انکار کردند و منشأ اشتباه آنها را هم میدانیم چیست.) این هم از مسائلی است که از نظر فلسفی، هیچ قابل انکار نیست. فقط به طور سربسته عرض میکنم که قاعدهای ذکر میکنند به این صورت: الْواحِدُ لایصْدُرُ عَنْهُ الَّا الْواحِدُ، وَ الْواحِدُ