که تفسیر آیات القرآن الحکیم را نوشته- و دیگران این نظریه را از او نقل میکنند و شاید در میان اروپاییها او اولین کسی است که این نظر را اظهار داشت که توحید بر بتپرستی تقدم داشته.

پس ما به طور کلی قبول داریم که [اول خداپرستی در میان بشر بوده و بتپرستی زاییده خداپرستی است]؛ از طرف دیگر قبول داریم که پیغمبران در همه جای دنیا بودهاند و مردم را به یگانهپرستی دعوت میکردند؛ پس عقاید انحرافی دوگانهپرستی و چندگانهپرستی و بتپرستی بعد پیدا شده.

حالا ما این مطلب را نفی نمیکنیم که واقعا در تعلیمات اصلی زردشت یک یگانهپرستی واقعی بوده است، ولی حرف من این است: در آنچه که الآن به نام زردشت موجود است، اگر ما بخواهیم فقط این را ملاک قرار بدهیم [چه میبینیم؟] من همیشه گفتهام ما روی عقاید اسلامی خودمان که مجوس را اهل کتاب میدانند معتقدیم که ریشه اصلی دین مجوس خداپرستی و یگانهپرستی بوده. اما اگر ما روی تاریخ بخواهیم ثابت کنیم نمیتوانیم ثابت کنیم چون در این صورت باید به وسیله آثار باقیمانده ثابت کنیم و در این آثار، گذشته از اینکه ضد و نقیضْ فراوان است، همان چیزهایی هم که در «گاتها» هست که دلالت میکند بر یگانهپرستی، فقط تا همین حد دلالت میکند که زردشت منع کرد از اینکه ارواح خبیثه را پرستش کنند و دعوت کرد که خدای یگانه را که منشأ خیرات است پرستش کنند. این، توحید در عبادت را میرساند ولی ما در تعلیمات زردشت پیدا نمیکنیم که آنچه که بشر آن را بدی و پلیدی میداند مثل زلزله آیا منشأش همان خدایی است که ما پرستش میکنیم یا یک قدرت دیگر است و اگر قدرت دیگری است آیا آن قدرت را همین خدایی که ما پرستش میکنیم آفریده یا او استقلال دارد و زردشت گفته آن را کنار بگذارید، فقط این را پرستش کنید؟ عرض کردیم از آنچه که باقی مانده، ما بیش از این نمیتوانیم بفهمیم، اما در واقع و نفسالامر چگونه بوده، شاید واقع و نفسالامر همین طوری است که شما میگویید، و ما روی معتقَدات مذهبی خودمان باید هم همین جور قائل بشویم.

- ما برای پیامبران معمولا کنیههایی قائلیم، مثلا میگوییم ابراهیم خلیلاللَّه، عیسی روحاللَّه، موسی کلیماللَّه. مطمئنا اینها کفر نیست و با وحدانیت خدا مغایر نیست ولی میخواستم از حضورتان استفسار کنم که با در نظر گرفتن اینکه عیسی یکی از پیغمبران بزرگ است و امت خودش را به یکتاپرستی دعوت کرده و به دوتاپرستی دعوت نکرده، وقتی میگویند عیسی پسر خداست آیا نمیشود تشبیه کرد؟ وقتی ما میگوییم موسی زبان خداست، آنها هم یک چنین تشبیهی میکنند نه به حقیقتْ عیسی پدری داشته باشد، آن پدر جسمانی که ما میگوییم.