شده است که این دنیا فقط یک منزل از منازل او و مرحلهای از مراحل اوست؛ تجهیزات او چنان وسیع است که اگر فقط برای اینجا بود، این تجهیزات در او عبث و بیهوده بود؛ این تجهیزات در جهان دیگری (جهان برزخ و جهان قیامت) بروز میکند. در واقع، شخصیت واقعی و اعضاء و جوارح واقعی و حقیقی انسان آنهایی است که در قیامت ظاهر میشود و بروز میکند. این بدنی که انسان در اینجا میبیند، یک پوشش و یک نوع زندگی است که نسبت به زندگی آن جهان مثل زندگی گیاهی جنین است نسبت به زندگی دنیایی جنین.

این، بیانی است که به نظر میرسد. شما به هرحال روی این آیات تأمل کنید. هیچ کس از بزرگان، در باب معاد- بالخصوص در مورد این آیات- صد درصد [به تفسیر خود مطمئن] نیست و بالاخره به یک مراحلی میرسند که مرحله تسلیم و تعبد است. خیلی کم هستند اشخاصی که همه آیات را بخواهند مطابق آنچه که ذوق خودشان است توجیه کنند. من نمیخواهم روی حرف خودم صد درصد پافشاری کرده باشم چون بالاخره توضیحی است که من میدهم. خلاصه، چنین آیاتی در قرآن هست، شما ببینید بیان دیگری برای توضیح این آیات پیدا میکنید یا نه.

- آن طوری که شنیدهام بین حضرت رضا علیه السلام و مأمون گفتگویی پیش میآید، به این صورت که حضرت رضا علیه السلام تسبیحی را میچرخاندهاند و مأمون اعتراض میکند که این کار لغوی است؛ حضرت میفرمایند: خیر، به خاطر اینکه به تعداد دانههای تسبیحی که میچرخانم، ذکر لا اله الا الله (یا ذکر دیگری) گفته میشود و بنابراین کار من لغو نیست. من میخواستم درباره این روایت توضیحی بفرمایید.

استاد: آن روایتی که شما میگویید، تا ما نبینیم نمیتوانیم آن را توضیح بدهیم. ولی شاید این طور بوده که حضرت با خودشان ذکر میگفتهاند و او توجه داشته و میخواسته بپرسد فایده ذکر گفتن چیست، یا اینکه توجه نداشته که حضرت تسبیح را که میگردانند یک تعداد معینی از ذکر را میگویند و ایراد کرده است. حالا من نمیدانم که واقعا حضرت با تسبیح بازی میکردهاند و همان بازی کردن خودشان را توجیه کردهاند یا طور دیگری بوده است. تا من آن روایت را نبینم روی آن بحث نمیکنم.

به هرحال، این روایت برضد حرف من نیست، بلکه تأیید آن است. من عرض کردم هیچیک از اینها لغو مطلق نیست بلکه لغو نسبی است. مثلا در اینجا یکی از قوههای ما (مثلا قوه خیال و واهمه ما) تفریح و تفنّنی میکند. نسبت به اینکه ما در همین وقت میتوانستیم کاری را روی نقشه عقلانی انجام دهیم که بر آن کار اثر بهتر و بیشتری بار بشود و صرفا تفنّن و تفریح یک قوه ما