صحیح برای همه مسائل از جمله مسائل دینی، تجربه و آزمایش است. بعد هم گفتند اساسا قرآن هم تمام راهها را تخطئه کرده، غیر از همین راه؛ گفتند ببینید قرآن فقط مخلوقات و مشهودات و محسوسات را به مردم ارائه داده و گفته: أَ فَلا ینْظُرُونَ إِلَی الْإِبِلِ کیفَ خُلِقَتْ. وَ إِلَی السَّماءِ کیفَ رُفِعَتْ [١]. خود مسلمین دائما این حرف را گفتند و روی آن اصرار کردند؛ خودشان به دنیا گفتند در توحیدِ اسلام غیر از این چیزی وجود ندارد. یعنی این مطالب را که اسلام خدا را به آن مفهوم عظیم و به عنوان یک حقیقت بزرگ آفرینش که غیرقابل توصیف است و به همان مفهومی که خود مسلمین اسم آن را وحدت وجود [٢] (به یک معنا) گذاشتند میشناسد و اینکه یک حس درونی انسان را به خدا پیوند میدهد، اصلا تمام این حرفها را انکار کردند.

نتیجه این شد که گفتند توحید اسلام یک مفهوم بسیار ساده عوامانه بدوی است در حدودی که همان مردم عوام [میفهمند و در حد فهم] همان پیرزنی که گفتند «خدا را از کجا شناختی؟» گفت: «از این چرخ نخریسی خودم».

این، تقصیر خود مسلمین است و هنوز هم در کتابهای ما روی همین قضیه تکیه میشود. یک جنایت بزرگ به اسلام همین است. اینکه قرآن [برای اثبات توحید] از طریق سوق دادن مردم به خلقت رفته است، مسلّم است و بسیار راه خوبی هم هست، اما کی قرآن به این مطلب محدود کرده است؟! اهمیت قرآن به این است که جامع است و یک راه بالخصوص نرفته. شما اگر کتابهای عرفانی، حتی همان کتابهای بودایی [را مطالعه کنید، میبینید] تمام، آن راه را رفتهاند و از این راهها نرفتهاند، ولی قرآن از همه راهها رفته. چرا ما این مزیت را از قرآن بگیریم؟!

- من برای اینکه اهمیت اقدام برای شناسایی این طرز فکر اسلام بیشتر شناخته شود، مثالی داشتم. من فکر میکردم این برای عوامالناس مجهول باشد، ولی برای دانشمندان این قدر نمیدانستم. یک روز که از مسجد برلن بیرون میآمدم، آقایی را دیدم که او هم از مسجد خارج میشد. پرسیدم شما مسلمان هستید؟ گفت: نه. گفتم: آلمانی هستید؟ گفت: بله. گفتم:

پس چطور به مسجد آمدهاید؟ گفت: من دنبال مطلبی میگردم که گاهی هم به مسجد میآیم.

گفتم: دنبال چه؟ گفت: من خدایی که مسیحیها و کلیسا برای ما تعریف میکنند قبول ندارم و دنبال چیز دیگری میگردم. آن خدایی که من شخصا برای خودم احساس میکنم، خدایی است که شکل ندارد و در همه جا و در همه افراد و گیاهان مظاهرش را میبینم.

[١]

. غاشیه/ ١٧ و ١٨.

[٢]. البته وحدت وجود خیلی بحث دارد.