شاگردان او هرکدام در منطقهای از هندوستان به فعالیت پرداختند. یکی از شاگردان وی به نام خواجه نصیرالدین در اود و گجرات و پنجاب اثرات مذهبی و روحانی از خود به یادگار گذارد. شاگرد دیگرش سراج الدین در بنگاله و بهار و آسام تعلیمات اسلامی را منتشر ساخت، و دیگری به نام برهان الدین در منطقه دکن و نواحی مرکزی هندوستان مردم را ارشاد میکرد. بهطور کلی نشر معارف اسلامی در مناطق مختلف هند از حسن عنایت و توجه نظام الدین اولیاء و شاگردان و خلفای وی میباشد.

نظام الدین اولیاء در ٧٢٥ در دهلی دیده از جهان فروبست و در همان جا دفن شد. قبر او اکنون در دهلی مزار مسلمانان است و هر سال یک روز برای وی مجلس یادبود تشکیل میشود و هزاران مسلمان در آنجا اجتماع میکنند و از طرف خطبا خطبهها خوانده میشود.

برای تحقیق در حالات خواجه معین الدین چشتی و نظام الدین اولیاء به تاریخ فرشته تألیف هندو شاه استرآبادی مراجعه شود.» [١]

در اینکه ایران اسلامی تأثیر عظیمی در مسلمان شدن قاره هند داشته است، جای سخن نیست. این جریان درست عکس جریانی است که قبل از اسلام وجود داشت.

در بخش دوم خواندیم که قبل از اسلام دین قاره هند یعنی بودایی به طرف شرق در حال گسترش بود و قسمتی از ایران تحت تأثیر دین هند قرار گرفت. دین بودا از هند به ایران آمد و در قسمتی از ایران پذیرش یافت و قطعاً اگر اسلام ظهور نکرده بود پذیرش بیشتری مییافت. اما پس از اسلام که خون تازهای در رگهای حیات معنوی این مردم جریان یافت، کار برعکس شد؛ ایران هند را تحت تأثیر دین خویش قرار داد و دین بودایی را حتی از خود هند عقب راند.

زبان فارسی را اسلام به هند برد. این زبان رواج خود را در هند مدیون اسلام است. در قسمتی از تاریخ هند، این زبان زبان رسمی هند بوده است. به موازات رواج و رسمیت اسلام در هند، این زبان رسمیت داشته است.

در عصر اخیر شعرایی از قبیل علامه محمد اقبال پاکستانی تحت تأثیر احساسات اسلامی، زبان فارسی را در قاره هند تقویت کردند. در حال حاضر

[١]. پایان نوشته آقای عطاردی.