مفصل خود که به سریانی نوشته این قصه را نیاورده و اما در مختصرالدول که به عربی است و خلاصه آن است آورده و این مایه شگفتی است، قفطی نیز در کتابی که در تاریخ مصر نوشته [١] ذکری از این قصه عجیب نکرده است، اما در کتاب اخبارالعلماء باخبارالحکماء که تاریخ فلاسفه است در ذیل احوال یحیی نحوی این قصه را بدون ذکر هیچ مدرکی آورده است. بنابراین در نقل قفطی نیز یحیی نحوی یکی از دو قهرمان قضیه است و همه آن کتابها که در حکمت و فلسفه بوده به قدری بوده که چهار هزار حمام را در مدت شش ماه گرم کرده است.

قفطی مدعی است که یحیی نحوی در ابتدا «کشتیران» بوده، در سن چهل و پنج سالگی عشق تحصیل به سرش زده و بعد، هم فیلسوف شده و هم پزشک و هم ادیب و هم به مقام اسقفی اسکندریه رسیده است.

در موضوع یحیی نحوی نوعی ابهام در تاریخ هست. آنچه مسلّم است مردی فیلسوف و اسقف در دوره قبل از اسلام به نام یحیی نحوی وجود داشته است و همان است که بر رد ابرقلس و ارسطو و در دفاع از اصول مسیحیت کتاب نوشته و بوعلی در نامه معروفش به ابوریحان بیرونی از او به زشتی یاد میکند و مدعی است که او نه از روی عقیده بلکه به خاطر عوام فریبی مردم نصاری آن کتابها را نوشته است. از طرف دیگر، ابن الندیم در الفهرست از یحیی نحوی نام میبرد که با عمرو بن العاص ملاقات داشته است، بدون ذکری از کتابخانه اسکندریه. در کتاب معتبر صوان الحکمة ابوسلیمان منطقی مینویسد او در زمان عثمان و معاویه دیده شده است.

علیهذا یا نقل ابن الندیم و ابوسلیمان بیاساس است و یا آن کس که در زمان عمرو بن العاص و معاویه بوده است یحیی نام دیگری بوده غیر آن که شخصیتی محسوب میشود و شروح زیادی بر کتب ارسطو و غیره نوشته و اسقف اسکندریه بوده است.

بعید نیست کسانی که داستان کتابخانه اسکندریه را ساختهاند، از ذکر نام یحیی نحوی در کلام ابن الندیم و ابوسلیمان استفاده کرده و داستان را پرداختهاند.

به هرحال، آنچه مسلّم است یحیی نحوی اسکندرانی فیلسوف و پزشک و شارح ارسطو و اسقف معروف اسکندریه، دوره عمروعاص و معاویه را درک نکرده است.

اما حاج خلیفه. این مرد از متأخرین است و در قرن یازدهم هجری میزیسته

[١]. جرجی زیدان، تاریخ تمدن، ج ٣، ترجمه فارسی، ص ٦٤.