مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٩ - مذهب تشیع

نیست، زیرا گبر و ترسا و یهود اجازه داشتند آیین خود را نگاه دارند و فقط مجبور به دادن جزیه بودند. و این ترتیب کاملًا عادلانه بود، زیرا اتباع غیر مسلم خلفا از شرکت در غزوات و دادن خمس و زکات که بر امت پیامبر فرض بود معافیت داشتند.»

در صفحه ٣٠٦ و ٣٠٧ پس از اینکه شرحی راجع به انقراض دین زرتشتی بحث میکند، میگوید:

«اگرچه اخبار راجع به کسانی که تغییر مذهب دادند قلیل است، لکن همین حقیقت که تا سه قرن ونیم بعد از فتح اسلام این گونه موارد پیش آمده است گواه روشنی است بر اینکه ایرانیان از روح تحمل و گذشت فاتحین بهرهمند بودند و این امر خود دال بر این معنی است که ایرانیان آیین خود را به صلح و سلم و لااقل تا حدی به تدریج تغییر دادهاند.»

ادوارد براون از دوزی (مستشرق معروف هلندی) در کتاب اسلام نقل میکند که:

«مهمترین قومی که تغییر مذهب دادند ایرانیان بودند، زیرا آنها اسلام را نیرومند و استوار نمودند نه عرب، و از میان آنها بود که جالبترین فرق اسلامی برخاسته است.»

عکس العملی که ایرانیان در برابر اسلام نشان دادند آنچنان موافق و لبریز از عشق و علاقه بود که جای این نیست گفته شود احساسات ملی یا احساسات مذهبی کهن آنها را وادار کرده است که در زیر پرده تشیع عقاید مذهبی کهن خویش را اشاعه دهند.

قبلًا شرح دادیم که یکی از علل شکست ایرانیان با آنهمه نیرو و قدرت و عظمت، ناراضی بودن مردم ایران از حکومت و آیینشان بود. مردم ایران از آنها به ستوه آمده بودند و آمادگی کامل داشتند برای اینکه مأمنی بیابند و اگر بانگ عدالت و حقیقتی بشنوند به سوی آن بشتابند. گرایش فوق العاده ایرانیان به مزدک نیز علتی جز نارضایی نداشت. قبلًا نیز اشاره کردیم که وضع زردشتیگری در ایران آنچنان دچار فساد و انحراف و مورد بیعلاقگی مردم شده بود که فرضاً اسلام به ایران نیامده بود، مسیحیت ایران را تسخیر میکرد.

باز براون از دوزی مستشرق هلندی چنین نقل میکند: