آنچه بر همه واضح است این است که شاهکارهای فوق، همه در مساجد و مشاهد و مدارس و قرآنها و کتب ادعیه تجلی کرده است. معمارها هنر خود را در مساجد و مشاهد و مدارس اسلامی بروز دادهاند، همچنین کاشیکارها، خاتم کارها و کتیبه نویسها. گنجینههای قرآن که در موزههای مختلف کشورهای اسلامی و احیاناً کشورهای غیراسلامی هست، ارج هنر ایرانی را در زمینههای اسلامی و در حقیقت جوشش روح اسلامی را در ذوق ایرانی میرساند.

ایرانیان نه تنها در ایران، در غیرایران نیز آثار هنری و فنی اسلامی زیادی به وجود آوردهاند. در برخی کشورهای غیراسلامی که مسلمانان در اقلیتند مانند هند و چین، آثار اسلامی زیادی هست که با دست ایرانیان به وجود آمده و سند اخلاص ایرانیان نسبت به اسلام است. ما در اینجا به همین اشاره قناعت میکنیم و تحقیق و تفصیل آن را بر عهده اهل فن میگذاریم.

یکی از مظاهر خدمات ذوقی و احساسی ایرانیان به اسلام خدماتی است که از راه زبان فارسی به اسلام کردهاند. ادبا و عرفا و سخنوران ایرانی، حقایق اسلامی را با جامه زیبای فارسی به نحو احسن آرایش دادهاند؛ حقایق اسلامی را با تمثیلاتی لطیف مجسم کرده و معانی لطیف قرآنی را در قالب حکایاتی شیرین بیرون آوردهاند. مثنوی مولانا بهترین شاهد این مدعاست.

خدمات زبان فارسی دری به اسلام، خود موضوع بحث و تحقیق جداگانهای است. اگر کسی در این موضوع مطالعه کند میبیند این زبان در طول عمر تقریباً هزارودویست ساله خود در دوره اسلام، بیش از هر چیز دیگر در خدمت اسلام بوده است. اگر کسی تنها در صدد جمع آوری اشعار عالی فارسی درباره توحید اسلام، توصیف قرآن، مدح رسول اکرم صلی الله علیه و آله و مدح اهل البیت علیهم السلام برآید چند جلد کتاب خواهد شد، تا چه رسد به اشعاری که در لباس غزل یا قصه یا پند و اندرز، حقایق اسلامی را بیان کرده است.

شعر فارسی و نثر فارسی در طول دوازده قرن، از مضامین قرآن و حدیث به شدت متأثر بوده است. اغلب مضامین عالی عرفانی و موعظهای فارسی ریشهای قرآنی یا حدیثی دارد و تحت تأثیر قرآن و سنت راه تعالی را طی کرده است.