حوزه تعلیم و تربیت مرحوم آخوند ملاحسینقلی بیشتر حوزه تربیت بود تا تعلیم، حوزه انسان سازی بود. از این حوزه مردان بزرگی برخاستهاند. از مطالعه مواضع متفرقه کتاب نقباء البشر میتوان به وسعت دایره آن پی برد.

طبق آنچه از مدارک و اسناد منتشره درباره سید جمال الدین اسدآبادی معروف به «افغانی» به دست میآید [١]، سید در مدت اقامتش در نجف از محضر دو نفر بهرهمند شده است: یکی شیخ انصاری و دیگر آخوند ملاحسینقلی. نظر به اینکه تصریح شده که سید در نجف به تحصیل علوم عقلی اشتغال داشته- بعلاوه از آثارش کم و بیش پیداست- و هم تصریح شده که سید از محضر این دو نفر استفاده کرده است، ظاهر این است که سید علوم عقلی را نزد آخوند آموخته است. علیهذا سیدجمال با یک واسطه شاگرد حکیم سبزواری است.

سیدجمال طبق مدارک موجود، در مدت اقامت در نجف با مرحوم سیداحمد کربلایی تهرانی و مرحوم سیدسعید حبوبی از شاگردان آخوند همدانی که به وارستگی و طی مراحل سیر و سلوک معروفند رفاقت و صمیمیت داشته است [٢]، و این یکی دیگر از شگفتیهای زندگی این مرد خارق العاده است و بعد تازهای به شخصیت او میدهد. تا کنون ندیدهایم کسی متوجه این نکته از زندگی او شده باشد.

٢. آقا علی زنوزی، معروف به آقاعلی حکیم و آقاعلی مدرس. فرزند ملاعبد اللَّه زنوزی سابق الذکر و از اساتید کم نظیر دو قرن اخیر است. در سال ١٢٣٤ در اصفهان (سه سال قبل از حرکت پدرش از اصفهان به تهران) متولد شد. از پدر معقولًا و منقولًا استفاده کرده است. برای تکمیل علوم منقول به عتبات رفت و پس از مراجعت به تهران به اصفهان رفت و از محضر درس میرزا حسن نوری فرزند ملاعلی نوری بهرهمند شد. از آنجا به قزوین رفت و از درس ملاآقای قزوینی استفاده کرد. بار دیگر به اصفهان رفت و مجدداً در خدمت میرزا حسن نوری به تکمیل تحصیلات پرداخت. آنگاه به تهران مراجعت کرد و سالها در مدرسه سپهسالار قدیم مدرس

[١] رجوع شود به کتابسید جمال الدین حسینی پایه گذار نهضتهای اسلامی، صفحات ٢٦- ٣١ و به مجموع اسناد و مدارک درباره سید جمال، گردآورده دکتر اصغر مهدوی و ایرج افشار.[٢] رجوع شود به کتابسید جمال الدین حسینی پایه گذار نهضتهای اسلامی، صفحات ٢٦- ٣١ و به مجموع اسناد و مدارک درباره سید جمال، گردآورده دکتر اصغر مهدوی و ایرج افشار.