برخی چنین وانمود میکنند که انگیزه و محرک ایرانیان در جوشش و جنبش فوق العاده فرهنگی اسلامی، جبران شکستی بود که از جنبه نظامی در میدانهای قادسیه و جلولا و حلوان و نهاوند از عرب خورده بودند. ایرانیان دانستند که شکست نظامی شکست نهایی نیست، شکست نهایی شکست ملی و فرهنگی است.

ایرانیان تحت تأثیر احساسات ملی برای اینکه در مقابل اقوام دیگر خصوصاً ملت عرب، خودی نشان بدهند و ضمناً افکار و آداب خویش را با صبغه اسلامی حفظ کنند، دست به فعالیت فرهنگی زدند. به عبارت دیگر، چون اسلام را به عنوان یک واقعیت نتوانستند نپذیرند، به فکر افتادند آن را ایرانی کنند و برای این مقصود راهی بهتر از قبضه کردن شؤون علمی اسلامی نبود.

ما معتقدیم این گونه تفسیر صددرصد دور از واقعیت است، زیرا اولًا همچنانکه قبلًا بیان کردیم سابقه خدمات ایرانی به اسلام به قبل از شکستهای نظامی میرسد.

آنچه ایرانیان بعد از شکست نظامی انجام دادند، مانند فعالیتهای قبل از شکست است. ثانیاً اگر انگیزه آن بود چهارده قرن ادامه نمییافت. حرکتها و جنبشهای موقت را میتوان با این گونه انگیزهها توجیه کرد، برخلاف جنبشهایی که قرنها ادامه مییابد.

گذشته از امتداد زمانی، شکل و کیفیت کار هم با آن انگیزهها قابل توجیه نیست.

در فصلهای آینده خواهیم دید که شکل و کیفیت کار ایرانیان در زمینههای اسلامی، ایمان و اخلاص آنها را نشان میدهد.

بعلاوه، اگر هدف ایرانیان از خدمت به اسلام جبران شکستهای نظامی بود، چرا آنان خود مبلّغ و مروّج اسلام در میان ملتهای دیگر گردیدند و چندین برابر خود، مسلمان دیگر به وجود آوردند؟ چرا آنجا که اسلام به خطر میافتد با آنکه از نظر ملیت ایرانی خطری وجود ندارد، ایرانی جانفشانی و سربازی میکند؟ چرا در مقابل شیوع منکرات و مناهی بیش از اقوام دیگر عکس العمل مخالف نشان میدهند؟.

در بحثهای آینده همه این نکات را توضیح میدهیم. اینک بحثی کلی درباره علل و عواملی که ملل اسلامی را به جوشش و جنبش علمی و فرهنگی وادار کرد.