مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٣٢ - تمدن ایران

قلاع و سدها و پلها میتوان به عظمت آن پی برد. در فیروزآباد و شاپور و سروستان فارس و تیسفون (مدائن) و قصرشیرین بقایای قصرهای ویران ساسانی مشهود است.» [١]

جاحظ در کتاب المحاسن والاضداد ادعا میکند که:

«ایران ساسانی بیش از هر چیز دیگر به ساختمان توجه داشت و این امر از سنگ نبشتههایی که از آن دوره باقی مانده، پیداست اما به کتاب توجه نداشت؛ برعکس دوره اسلامی که هم به ساختمان توجه شده است و هم به کتاب.» [٢]

ویل دورانت در تاریخ تمدن (جلد دهم از ترجمه فارسی) در حدود شصت صفحه اختصاص میدهد به توضیح و تشریح تمدن ساسانی. درباره علوم در آن دوره میگوید:

«پهلوی- زبان هند و اروپایی ایران در سلطنت اشکانیان- در زمان ساسانیان نیز معمول بود. از ادبیات آن زمان فقط ششصدهزار کلمه باقی مانده است که همه مربوط است به دین. ما میدانیم که آن ادبیات وسیع بوده است اما چون موبدان حافظ و ناقل آن بودند، بیشتر آثار غیردینی را میگذاشتند تا از میان برود. شاهان ساسانی حامیان روشنگر ادبیات و فلسفه بودند. خسرو انوشیروان در این کار برتر از همه آنان بود. به فرمان او آثار افلاطون و ارسطو به زبان پهلوی ترجمه و در دانشگاه جندی شاپور تدریس شد.» [٣]

چنانکه میدانیم دانشگاه جندی شاپور در آن عهد تأسیس شد. این دانشگاه را مسیحیان ایرانی اداره میکردند و یکی از مراکز بزرگ فرهنگی جهان شد. این مرکز بزرگ در دوره اسلام ادامه یافت و وقفهای در کارش حاصل نشد. اطبای مسیحی که در دوران خلفای عباسی نامشان برده میشود از قبیل بختیشوع، ابن ماسویه و غیرهم فارغ التحصیل همین دانشگاه بودند. بعدها که بغداد به صورت مرکز ثقل دانش جهان درآمد، جندی شاپور تحت الشعاع قرار گرفت و تدریجاً منقرض شد.