روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٨٣ - ترجمه
فاطمه و حسن و حسين آمد تا مثل شد در اخبار و اشعار.شاعرى گفت:
أما مولى لفتى انزل فيه هل أتى [١]
و صاحب گفت [٢]:
و إذا قرأنا هل أتى
قرأت وجوههم عبس
و ابو بكر قهستانى در مرثيت مرتضى علم الهدى-رحمة اللّه عليه-گفت قصيدهاى اوّلش اين ابيات[٣٥-ر]:
أتى ما أتى لا حين للصبر يافتى
مضى سيّد السادات من أهل هل أتى
مضى المرتضى بن المصطفى علم الهدى
على العلى وا حسرتا وا مصيبتا
بر اين قول سورت مدنى باشد.و علما در اين سورت خلاف كردند.
مجاهد و قتاده گفتند:سورت جمله مدنى است.حسن و عكرمه گفتند:يك آيت مكّى است و هى قوله: وَ لاٰ تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [٣]،و باقى مدنى.و ديگران گفتند:جمله مكّى است.
وَ دٰانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلاٰلُهٰا ،وصف بهشت كرد و آنكه سايۀ درختان به ايشان نزديك باشد.و در نصب«دانية»چند وجه گفتند:يكى حال [٤]بدل قوله: مُتَّكِئِينَ ، وجه ديگر عطف على قوله: لاٰ يَرَوْنَ فِيهٰا شَمْساً وَ لاٰ زَمْهَرِيراً ،بل يرون دانية عليهم ظلالها.وجه ديگر آنكه نصب مر [٥]مدح است،و تأنيث براى[آن] [٦]كرد كه «ظلال»جمع است.و در قرائت عبد اللّه مسعود:«و دانيا عليهم ظلالها»،لتقدّم الفعل،و در قرائت أبىّ:«ودان عليهم»رفع على الاستيناف.
وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهٰا تَذْلِيلاً ،و ميوه آن را مسخّر كرده باشند اهلش را تا چنان كه
[١] .كذا در اساس و همۀ نسخه بدلها،چاپ شعرانى(٣٥٠/١١)+إلى متى اكتمه إلى متى.
[٢] .آد،گا:صاحب كافى گفت.
[٣] .سورۀ انسان(٧٦)آيۀ ٢٤.
[٤] .آد،گا+ديگر.
[٥] .آج و ديگر نسخه بدلها:بر،كه ظاهرا مرجح مىنمايد.
[٦] .اساس:ندارد،با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد.