روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٤٧٢ - ترجمه

اصحاب رسول به شام رسيد،سراهاى اهل ذمّت ديد و زينت و يسار [١]ايشان، گفت:نه از وراى ايشان فلق است،يعنى دوزخ.و گفتند:فلق،خانه‌اى است در دوزخ كه چون در او باز كنند اهل دوزخ از او به فرياد آيند.وهب گفت:چاهى است در دوزخ.كلبى گفت:واديى است در دوزخ.عبد اللّه عمر گفت:درختى است در دوزخ،و گفتند [٢]:«فلق»كوه [٣]است كه شكافته مى‌شود از چشمه‌هاى آب [٤]،و گفتند [٥]:رحم است كه شكافته مى‌شود از حيوان،و گفتند:دانه است كه شكافد از نبات و درختان.

ضحّاك گفت و والبىّ از عبد اللّه عبّاس كه:«فلق»خلق باشد،فعل است به معنى مفعول براى آن‌كه در«خلق»معنى شكافتن در است [٦]،پندارى موجود از عدم شكافته مى‌شود و از او بيرون مى‌آيد.و اين بر توسّع باشد،و از اين جا «فطر»هم خلق باشد و هم شكافتن.

مِنْ شَرِّ مٰا خَلَقَ عام است در جمله مخلوقات[٢١٠-ر]كه آن را شر باشد از آدمى و سباع و هوامّ.

وَ مِنْ شَرِّ غٰاسِقٍ إِذٰا وَقَبَ ،عائشه گفت:رسول-عليه السّلام-يك شب اشارت كرد به ماه و گفت:

هذا الغاسق إذا وقب فتعوذي باللّه منه، اين غاسق است پناه به خداى ده از او.ابو هريره گفت:الغاسق،النجم إذا طلع.عبد اللّه عبّاس و حسن و مجاهد و قتاده و محمّد بن كعب گفتند:يعنى الليل،از شرّ شب چون درآيد.ابن زيد گفت:ثريّا إذا وقع،چون بيوفتد [٧].و تأويل اين اقوال آن باشد