روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٧٤ - ترجمه

گويد:

إلهي نفسي نفسي، مگر رسول ما-عليه السلام-كه او گويد:

امتي امتي.

عبد اللّه مسعود و مقاتل گفتند:در اين آيت:روز قيامت دوزخ را بيارند به هفتاد هزار زمام،هر زمامى به دست هفتاد هزار فريشته و دوزخ را[١٢٣-ر] تغيّظ و زفيرى باشد تا او را بر چپ عرش بدارند. يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسٰانُ ،گفت:آن روز آدمى حال خود انديشه كند.آنگه گفت: وَ أَنّٰى لَهُ الذِّكْرىٰ ،آنجا چه جاى انديشه باشد،يعنى سود ندارد او را،چه وقت تفكّر و تذكّر نباشد براى آن‌كه تكليف زائل باشد و إلجاء حاصل.

يَقُولُ يٰا لَيْتَنِي ،آدمى يعنى آدمى كافر گويد و تمنّا كند كه:كاشك. [١]تا من در حيات دنيا براى اين حيات عقبى چيزى حاصل كرده بودمى و تقديم كرده و اين جا فرستاده تا مرا ذخيره‌اى بودى.

آنگه بيان كرد كه اين تحسّر و تلهّف او را سود ندارد و اين تمنّا از او غنا نكند: فَيَوْمَئِذٍ ،چه آن روز روزى باشد كه آن عذاب كه خداى كند كس نكند [٢]،و آن بند كه او نهد كس ننهد [٣].بر قرائت بيشتر قرّاء [٤]،چه عامّۀ قرّاء«يعذّب»و «يوثق»خواندند به كسر«ذال»و«ثا»على اضافة الفعل الى«احد»و[ردّ] [٥]الضمير إلى اللّه،و التقدير:لا يعذّب احد فى الدنيا كعذاب اللّه فى الآخرة و لا يوثق أحد كوثاقه.و كسائى و يعقوب خواندند:به فتح«ذال»و«ثا»على الفعل المجهول،يعنى آن روز كه اين انسان را عذابى كنند كه مانند آن‌كس را نباشد،و بندى نهند كه چنان بند كس را نباشد.فرّاء گفت:اين مردى است معيّن و«لام» در او تعريف عهد راست نه تعريف جنس،يعنى [٦]مفسّران گفتند:اميّة بن خلف