روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٤٩ - ترجمه

إِلاّٰ مَنْ تَوَلّٰى وَ كَفَرَ ،الّا آن‌كه بر گردد و كافر شود.در اين استثناء خلاف كردند كه راجع[با] [١]چيست[١١٠-پ]بعضى گفتند:راجع است إلى قوله:

فَذَكِّرْ ،يعنى تذكير كن آنان را كه قوم تواند،الّا آنان را كه برگشته‌اند و كافر شده كه ايشان را تذكير تو سود ندارد،و اين قول خطاست براى آن‌كه رسول -عليه السلام-خود مبعوث به كافران است.اگر او مؤمنان را تذكير كردى به اوّل كس نبود كه به او ايمان داشت تا او را تذكير كردى،درست آن است كه راجع است إلى قوله: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ [٢]،تو نگاهبان نه‌اى و مسلّط بر ايشان الّا بر كافران.و بر اين وجه استثناء متّصل بود،و التقدير:إلاّ من تولّى و كفر فانّك مسلّط عليه بالجهاد و اللّه يعذّبه العذاب الأكبر بعد ذلك.

و بعضى دگر گفتند:استثناء منقطع است بمعنى لكن و تعلّق دارد به ما بعد او،و التقدير:لكن من تولّى و كفر فانّ اللّه يعذّبه العذاب الأكبر، لكن كافران خدا ايشان را عذاب مهتر كند،يعنى در دوزخ.و براى آن‌كه گفت:«عذاب اكبر» كه ايشان را در دنيا عذابى،بود اصغر از قحط و تنگى و درويشى و كشتن و اسير كردن.و قرائت عبد اللّه مسعود چنين است كه ما گفتيم:فإنّه يعذّبه اللّه العذاب الأكبر،و«ها»ضمير شأن و كار باشد.

إِنَّ إِلَيْنٰا إِيٰابَهُمْ ،بازگشت ايشان با ماست.و ابو جعفر خواند:«إيّابهم»به تشديد«يا»و گفت:فعّال لغة فى الفعال،و هما لغتان بالتّخفيف و التّشديد.

ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنٰا حِسٰابَهُمْ ،شمار [٣]ايشان با من است به قيامت [٤].