روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٧٤ - ترجمه

اَلَّذِي خَلَقَكَ ،آن خداى كه بيافريد تو را و تو را راست خلقت آفريد و تو را راست بداشت.قوله: فَسَوّٰاكَ ،دو [١]معنى دارد:يكى آن‌كه تو را خلقى آفريد سوىّ تمام بى‌نقصانى،و دگر تو را راست قامت آفريد و منبطح [٢]نكرد بر شكل چهارپايان.قوله: فَعَدَلَكَ ،كوفيان به تخفيف«دال»خواندند:(أى صرفك و امالك) فِي أَيِّ صُورَةٍ مٰا شٰاءَ ،تو را بازگردانيد به آن صورت كه او خواست از طول و قصر و حسن و قبح،يكى را دراز آفريد و يكى را كوتاه و يكى را سپيد و يكى را سياه،و يكى را زشت و يكى را نيكو به حسب مصلحت.و دگر قرّاء به تشديد خواندند،يعنى قوّمك و جعلك معتدل الخلق،تو را راست خلق كرد،و اين [٣]اختيار فرّاء و ابو عبيده[٧٧-ر]و ابو حاتم است،و مثله قوله: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسٰانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [٤].

مجاهد گفت:في أىّ شبه شاء،در آن شبه و مانند كه خواست از عمّ و خال.

راوى خبر گويد كه رسول-عليه السلام-يك روز مرا گفت [٥]:فرزندى آمده است؟گفتم:آرى يا رسول اللّه!گفت:با كه ماند؟گفتم:يا رسول اللّه!با كه ماند، با مادر و پدر ماند.گفت:مگو كه نطفه چون در رحم قرار گيرد،خداى هر شبهى كه ميان آن مرد و زن باشد تا به آدم جمع كند و او را برآن شبه آفريند كه خواهد از ايشان،نبينى كه خداى تعالى چه گفت: فِي أَيِّ صُورَةٍ مٰا شٰاءَ رَكَّبَكَ ،يعنى فيما بينك و بين آدم.عكرمه و ابو صالح گفتند: فِي أَيِّ صُورَةٍ مٰا شٰاءَ رَكَّبَكَ ،در هر صورت كه خواست تو را تركيب كرد.چون صورت آدمى خواست چنين آمدى، اگر صورت دگر [٦]خواستى بودى [٧]،براى آن‌كه به اختيار فاعلى مختار است نه به ايجاب موجبى كه خلاف آن روا نباشد.و قوله:«ما»رواست كه زيادت باشد،و رواست كه ايهامى باشد،كقولهم:لأمر ما جدع قصير انفه.