انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٨ - قساوت قلب

حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى‌السَّمَاءِ»؛ هر كه را خدا بخواهد هدايت كند، سينه‌اش را براى (پذيرش) اسلام گشاده مى‌سازد و هر كه را (به سبب اعمال خلافش) بخواهد گمراه كند، سينه‌اش را چنان تنگ مى‌سازد كه گويا مى‌خواهد به آسمان بالا رود». [١] اين موضوعى است كه با مطالعه حالت انسان كاملًا به دست مى‌آيد: برخى روحشان باز و گشاده است كه هرقدر حقايق در آن وارد شود به‌راحتى مى‌پذيرد، امّا برخى چنان روح و فكرشان محدود است كه جايى براى هيچ حقيقتى در آن نيست. گويى مغزشان را در يك محفظه با ديوارهاى نيرومند آهنى قرار داده‌اند.

البتّه هريك از اين دو (يعنى شرح صدر و قساوت قلب) عواملى دارد:

مطالعات مستمر و ارتباط با دانشمندان و علماى صالح، خودسازى و تهذيب نفس، پرهيز از گناه به‌خصوص غذاى حرام. ياد خدا از عوامل شرح صدر است و جهل و گناه و لجاجت و جدال و مراء و همنشينى با بدان و مجرمان و دنياپرستى و هوى‌پرستى باعث تنگى روح و قساوت قلب مى‌شود و اينكه قرآن مى‌گويد هركه را خدا بخواهد هدايت كند شرح صدر مى‌دهد، يا اگر بخواهد گمراه سازد ضيق صدر مى‌دهد، اين خواستن و نخواستن بى‌دليل نيست، سرچشمه‌هاى آن از خود انسان شروع مى‌شود.

در حديثى امام صادق عليه السلام فرمود:

«أوحَى اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ الى‌ مُوسى‌ عليه السلام لا تَفرَح بِكَثرَةِ المالِ وَلا تَدَع ذِكري عَلى‌ كُلّ حالٍ فَانَّ كَثرَةَ المالِ تُنسي الذُّنوبَ وَانَّ تَركَ ذِكري يَقسي القُلُوبَ‌

؛ خداوند متعال به موسى عليه السلام وحى فرستاد كه از فزونى اموال شادمان مباش و ياد مرا در هيچ حال ترك مكن، چرا كه فزونى مال غالباً موجب فراموش كردن گناهان است و ترك ياد من قلب را سخت مى‌كند». [٢] و از على عليه السلام روايت شده است كه فرمود:

«ما جَفَّتِ الدُّموعُ الّا لِقَسوَةِ القُلُوبِ وَما قَسَت القُلُوبُ الّا لكَثرَةِ الذّنُوبِ‌

؛ اشك‌ها خشك نمى‌شوند مگر به سبب سختى‌

[١]. سوره انعام، آيه ١٢٥.

[٢]. بحارالانوار، ج ٧٣، ص ١٤٢.