انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٠٤ - حلم و حليم در كلام امام صادق عليه السلام

جُرمٍ أو أن يُطالِبُ بِالحَقّ فَيُخالِفُوهُ فإذا آتَيتَ كلّا منها حَقَّهُ فَقَد أصَبتَ. وَقابِلِ السَّفيهَ بالاعراضِ عَنهُ وَتَركِ الجَوابِ يَكُن النّاسُ أنصارَكَ لأنَّ مَن جاوَبَ السَّفيهَ: فَكَأنَّهُ قَد وَضَعَ الحَطَبَ عَلَى‌النّارِ

؛ حلم چراغ خداست كه انسان با نور آن به مجاورت و قرب پروردگار متعال نزديك مى‌شود. انسان حليم نمى‌شود مگر آنكه با انوار توحيد و معارف الهى تأييد شود. حلم در پنج حالت صورت مى‌گيرد: در موردى كه عزّت و بزرگى داشته و خوار و كوچك شده است و در حالتى كه راست مى‌گفته و متّهم به دروغ شده و در جايى كه دعوت به حق مى‌كرده است و مردم او را اهانت كرده و سبك شمرده‌اند و چون بى‌آنكه جرم و گناهى مرتكب شود اذيّت و آزارش كنند، يا مطالبه و درخواست حق كند و او را در آن حق مخالفت كنند.

پس حليم در اين پنج حالت با وقار و حوصله، حلم ورزيده و كوچك‌ترين تزلزل و حالت ناراحتى پيدا نمى‌كند و حليم بودن مرد از حلم ورزيدن در اين موارد معلوم مى‌شود. و سزاوار است كه با شخص بى‌خرد و سفيه به سؤال و جواب نپردازد، بلكه از او روى گردانَد و اگر اعتراض او را پاسخ نگويد ديگران با او موافقت كرده و يارى خواهند كرد. ولى جواب دادن و بحث كردن با او مانند هيزم‌گذاردن در آتش است كه شعله آتش را افروخته و بيشتر خواهد كرد».

توضيح اينكه: صفت حلم در مقابل غضب است و بر اثر صبر و تواضع و خضوع حاصل مى‌شود. خضوع و فروتنى حاصل نمى‌شود، مگر پس از تحقّق حقيقت توحيد و معرفت به عظمت و جلال و قدرت پروردگار متعال. و چون انسان خداوندِ توانا را مؤثّر و محيط و حامى مطلق و سلطان حقيقى بر همه موجودات مى‌داند، قهراً از خودبينى و خودپسندى و خودخواهى دور گشته، پيوسته با حالت بندگى و خضوع و خشوع و اطاعت و ذلّت و تسليم و تفويض و رضا و صبر زندگى خواهد كرد. اين است كه در روايات شريفه، علم همراه با حلم ذكر مى‌شود. يعنى علمى كه توأم با خضوع و خشوع بوده و از خودپسندى و خودخواهى و خودبينى دور باشد.