انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٧ - قساوت قلب

بنابراين قلب بر دو نوع است: قلب «ليّن» (نرم) و «قلب» (قسى).

قلب «ليّن» در روايات حرم خدا ناميده شده است. امام صادق عليه السلام فرمود:

«القَلبُ حَرَمُ اللّهِ فَلا تُسكِن حَرَمَ اللّهِ غَيرَ اللّهِ‌

؛ قلب حرم خداست، غير خدا را در حرم خدا ساكن مكن». [١] اين همان قلبى است كه مى‌تواند حقايق غيب را ببيند و به ملكوت بنگرد، چنانكه از پيامبر صلى الله عليه و آله نقل شده است كه فرمود:

«لَولا انَّ الشَّياطينَ يَحومونَ عَلى‌ قُلوبِ بَنى آدَمَ لَنَظَرُوا الَى المَلَكُوتِ‌

؛ اگر شياطين قلب‌هاى فرزندان آدم را احاطه نكنند، مى‌توانند به جهان ملكوت نظر افكنند». [٢] در هر حال بهترين سرمايه براى نجات در قيامت «قلب سليم» است، همان كه ابراهيم عليه السلام با آن به بارگاه پروردگارش شتافت و فرمان رسالت را دريافت.

سخن درباره اين نوع از قلب را با اين حديث پايان مى‌دهيم:

«انَّ لِلّهِ في عِبادِهِ آيَتَهُ وَهُوَ القَلبُ فَأحَبَّها لِلّهِ‌

[إلَيهِ‌

] أصفاها وَأصلَبَها وَأرَقَّها: أصلَبَها في دينِ امّهِ وَأصفاها مِنَ الذُّنوبِ وَأرَقَّها عَلَى الاخَوانِ‌

؛ براى خداوند در ميان بندگانش پيمانه‌اى است به نام دل كه از همه آنها بهتر، ظرفى است كه صاف‌تر و محكم‌تر و لطيف‌تر باشد. از همه محكم‌تر در دين خدا، از همه پاك‌تر از گناهان، از همه لطيف‌تر در برابر برادران دينى». [٣] نوع دوم قلبى است كه قساوت (سنگدلى) دارد. برخى شديدترين خطابه‌ها و گوياترين دلايل و نيرومندترين اندرزها و مواعظ در وجودشان كمترين اثرى نمى‌گذارد. قرآن تعبير جالبى در اين زمينه دارد كه بعضى را صاحب شرح صدر و گستردگى روح و بعضى را داراى تنگى و ضيق صدر معرّفى مى‌كند، مى‌فرمايد:

« «فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يُشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيّقًا

[١]. بحارالانوار، ج ٧٠، ص ٢٥، ح ٢٧.

[٢]. همان، ج ٧٠، ص ٥٩، (باب القلب و صلاحه).

[٣]. همان، ص ٥٦.