انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٧ - تربيت نفس

مى‌بيند و كافر مى‌گويد: كاش خاك بودم (و گرفتار عذاب نمى‌شدم)!». [١] انسان آنچه را از پيش فرستاده مى‌بيند. اين آيه به مسأله تجسّم اعمال و بقاى آن اشاره دارد، نه اينكه جزا يا آثار آنها ديده مى‌شود و امكانات مادّى‌اى را كه به تأخير انداخته، براى او فايده كمترى دارد به‌خصوص اگر از راه نامشروع به دست آمده باشد.

مسأله مهم در اعمال انسان، تربيت نفوس است.

پرسش: اعمال انسان چه آثارى دارد؟

پاسخ: دو اثر دارد. ١. اثر خارجى و به عبارتى آثار اجتماعى. ٢. اثر تربيتى در نفس كه مسأله مهم همين تربيت نفوس است.

فرض كنيد انسان چيزى را در راه خدا مى‌بخشد و انفاق مى‌كند، اين بخشش دو جنبه دارد: جنبه اوّل اينكه جامعه از نگرانى‌ها و ناراحتى‌ها نجات مى‌يابد و افراد محروم از آن انفاق بهره‌مند مى‌شوند. جنبه ديگر، تربيت جان‌هاست.

همين كه انسان حاضر شد از مال دنيا بگذرد و روح ايثار و تقوا و بخشش در راه خدا را در خود تقويت كند، رفته‌رفته از صورت يك فعل به صورت يك حالت درمى‌آيد و سرانجام به عادت و ملكه تبديل مى‌شود.

بسيارى از اعمال فقط جنبه اوّل را دارد. مثلًا كسى چيزى را ببخشد، ولى قصد او خدا نباشد و براى ريا انجام دهد، يا گاهى ممكن است فقط براى جلب محبّت دوستان نه براى خدا و نه براى ريا، بلكه براى مقاصد مباح كارى بكند كه اين‌گونه انفاق‌ها فقط در اجتماع اثر دارد و در نفس آدمى اثرى نمى‌گذارد، چون براى خدا نيست. شايد برخى را ديده‌ايد كه در مورد وصيّت مى‌گويند اگرچه از اموالمان استفاده نمى‌كنيم، بعد از مرگ وصيّت مى‌كنيم كه براى ما كارهاى خير بكنند.

چنين كسى غافل است كه وصيّت اثر تربيتى‌اش در نفس بسيار ضعيف است، هرچند با اين وصيّت شايد عدّه‌اى به نوايى برسند زيرا خيرى كه بعد از

[١]. سوره نبأ، آيه ٤٠.