انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤ - ١ دستور توبه

التَّوبَةَ، فَقُلْتَ: «تُوبُوا الَى‌اللَّهِ تَوبَةً نَصُوحًا» [١] فَما عُذرُ مَن أغفَلَ دُخولَ البابِ بَعدَ فَتحِهِ‌

: «خدايا، تويى آن كه درى را به روى بندگانت گشودى و نام آن را توبه نهادى.

ازاين‌رو گفتى: به‌سوى خدا با توبه‌اى حقيقى و خالص بازگرديد. پس كسى كه بعد از گشوده شدن چنين درى، از داخل شدن در آن غفلت مى‌ورزد، چه عذرى دارد؟».

معناى فرمايش پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله: «قبل از مرگ توبه كنيد» اين است كه بعد از هر گناه به‌سوى خدا بازگرديد، زيرا هيچ‌كس از وقت مرگ خود خبر ندارد. در قرآن مى‌خوانيم: « «وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِى نَفْسٌ بِأَىّ أَرْضٍ تَمُوتُ»؛ و هيچ‌كس نمى‌داند كه فردا چه به‌دست مى‌آورد، و هيچ‌كس نمى‌داند كه در چه سرزمينى مى‌ميرد». [٢] روايت شده است كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با آن عظمت و لطافت روح، هر روز هفتاد بار استغفار مى‌كرد. اكنون ما پيروان آن حضرت روزى چند بار توبه مى‌كنيم؟ در شب چه مقدار از كارها و كردارهاى روز خود را به ياد مى‌آوريم؟ اگر انسان هر روز اعمال و رفتار خود را محاسبه و بعد استغفار كند، تاريكى‌هاى قلبش زدوده، با نور الهى روشن مى‌شود. لذا از بهترين كارها، توبه سحرى است‌ [٣]

[١]. «نَصوح» از مادّه «نُصح»، به‌معناى نصيحت خالصانه است. يعنى توبه خالص. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «توبه خالص آن است كه به گناه برنگردى، چنانكه شير به پستان برنمى‌گردد».

البتّه توبه خالص به شناخت كامل از گناه و عواقب آن نياز دارد، يعنى اگر اين نكته را دريابيم و بدانيم كه گناه، خنجر تيز و آتش سوزان است هرگز به آن نزديك نمى‌شويم.

[٢]. سوره لقمان، آيه ٣٤.

[٣]. آن‌گاه كه آرامش و صفاى خاص همه‌جا را فراگرفته، در آن هنگام كه غافلان و بى‌خبران در خوابند و غوغاى‌جهان مادّى فرو نشسته، مردان خدا و زنده‌دلان به ياد خدا به‌پا مى‌خيزند و در پيشگاه باعظمتش، استغفار و طلب آمرزش مى‌كنند و محو پرتو نور و جلال پروردگار مى‌شوند و با تمام وجودشان زمزمه توحيد سر مى‌دهند: وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحَارِ.

پرسش: چرا از اوقات شبانه‌روز تنها به وقت «سحر» اشاره شده است، در حالى كه استغفار و بازگشت به‌سوى خدا در همه حال مطلوب است؟

در پاسخ مى‌گوييم: سحر به سبب آرامش، تعطيلى كارهاى مادّى و نشاطِ به‌دست‌آمده پس از خواب شبانه، به انسان آمادگى بيشترى براى توجّه به خداوند مى‌بخشد و اين معنا را به‌آسانى مى‌توان با تجربه دريافت. حتّى بسيارى از دانشمندان، براى حلّ مشكلات علمى خود، از آن وقت استفاده مى‌كردند، زيرا چراغ فكر و روح انسان در آن وقت از هر زمان ديگرى پرفروغ‌تر و درخشان‌تر است و چون روح عبادت و استغفار، توجّه و حضور دل است، عبادت و استغفار در چنين ساعتى گرانبهاتر است (رجوع شود به: تفسير نمونه، ذيل آيه ١٧ سوره آل عمران).