انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٦ - قساوت قلب

حفره است كه خون را در سراسر بدن به رگ‌ها مى‌فرستد.

٢. قلب به‌معناى دل و روح و جان آدمى است و به فرموده امام باقر عليه السلام چهار قسم دارد:

«قلبٌ فيه نِفاقٌ وإيمانٌ اذا أدرَكَ المَوتُ صاحِبَهُ عَلى‌ نِفاقِهِ هَلَكَ وَان أدرَكَهُ عَلى‌ إيمانِهِ نَجا

؛ دلى كه در آن نفاق و ايمان هر دو است، پس اگر هنگام مرگ صاحب آن، نفاق داشته باشد هلاك شده و اگر با ايمان باشد نجات مى‌يابد».

«وَقَلبٌ مَنكوسٌ وَهُوَ قَلبُ المُشرِكِ‌

؛ دل وارونه و آن دل مشرك است».

«وَقَلبٌ مَطبُوعٌ وَهُوَ قَلبُ المُنافِقِ‌

؛ دلى كه چركين و زنگ‌زده و بسته و آن دل منافق است».

«وَقَلبٌ ازهَرٌ اجرَدٌ وَهُوَ قَلبُ المُؤمِنِ فِيهِ كَهَيئَةِ السَّراجِ ان أعطاهُ اللّهُ شَكَرَ وَإن ابتَلاهُ صَبَرَ

؛ دل فروزنده و پاك و آن دل مؤمنان است كه مانند چراغى فروزان در آن است، اگر خداوند به او نعمت دهد سپاس مى‌گزارد و اگر بر او بلا فرستد صبر مى‌كند». [١] در حديثى از امام صادق عليه السلام همين تقسيم‌بندى شده است. [٢] قرآن مجيد برخى قلب‌ها را به «قاسيه» (قساوتمند) وصف كرده است‌ [٣] و گاه قلب‌هايى را «ناپاك» ناميده‌ [٤] و گاه قلب‌هايى را «بيمار» معرّفى مى‌كند [٥] و قلب‌هايى را «مُهرخورده» (سربسته) ناميده است. [٦] در مقابل اين قلب‌هاى گوناگون، «قلب سليم» را مطرح مى‌كند كه هيچ‌يك از آن عيوب را ندارد، يعنى هم پاك است و هم نرم و عطوف و در برابر حق تسليم و مُنقاد.

[١]. دستغيب، قلب سليم، ص ٣١٧.

[٢]. كافى، ج ٢، ص ٣٠٩، (باب فى ظلمة قلب المنافق).

[٣]. سوره مائده، آيه ١٣.

[٤]. سوره مائده، آيه ٤١.

[٥]. سوره بقره، آيه ٦.

[٦]. سوره توبه، آيه ٨٧.