انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٠٠ - راه رهايى از شبهات و شهوات

مى‌فرمايد كه شبهات را با يقين روشن سازيد و شهوات را با زهد ريشه‌كن كنيد.

امّا آتش تعصّبات را- هر نوع تعصّبى باشد- با نيروى عفو فرو بنشانيد، چرا كه مردم به سبب همين عوامل وارد جهنّم مى‌شوند. البتّه عدّه‌اى در مقابل برخى عوامل گناه مصونيّت دارند و به‌سوى آنها كشيده نمى‌شوند. مثلًا بسيار بعيد است كه يك روحانى- پناه بر خدا- شراب بنوشد يا قِمار كند، ولى بر عكس جوانى كه در محيط آلوده‌اى قرار دارد خيلى زود به سوى آنها جلب مى‌شود. يا اينكه اهل علم زود به شبهات كشيده مى‌شوند، در حالى كه در مورد مردم عادى چنين نيست. گاهى كه مى‌خواهد چيزى را اثبات كند در آيات و روايات كاوش مى‌كند متشابهات را پيدا مى‌كند و به آن تمسّك مى‌جويد. پيش‌داورى مى‌كند، استدلال‌هايى مى‌آورد كه از خانه عنكبوت سست‌تر است، در حالى كه اوّل بايد ببينيم خدا و پيامبر چه مى‌گويند و خود را شاگرد قرآن بدانيم، نه استاد قرآن. لذا حضرت صلى الله عليه و آله فرمود: سرچشمه جهنّم سه چيز است: شبهات؛ تعصّبات؛ شهوات.

«تعصّب» و «عصبيّت» در اصل از مادّه «عَصَب» به‌معناى پى‌هايى است كه مفاصل را به هم ارتباط مى‌دهد، سپس هرگونه ارتباط و پيوستگى را تعصّب و عصبيّت ناميده‌اند، امّا معمولًا اين واژه در مفهوم افراطى و مذموم آن به كار مى‌رود.

در روايات اسلامى «تعصّب» به‌عنوان يك اخلاق مذموم به شدّت نكوهش شده است. در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم كه فرمود:

مَن كانَ فى قَلبِهِ حَبَّةٌ مِن خَردَلٍ مِن عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللّهُ يَومَ القِيامَةِ مَعَ اعرابِ الجاهِلِيَّةِ

: «كسى كه در قلبش به‌اندازه دانه خردلى عصبيّت داشته باشد خداوند روز قيامت او را با اعراب جاهليّت محشور مى‌كند». [١] در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

مَن تَعَصَّبَ او تُعُصّبَ لَهُ فَقَد خَلَعَ رِبقَةَ الإيمانِ مِن عُنُقِهِ‌

: «هر كه تعصّب به خرج دهد يا براى او تعصّب‌

[١]. كافى، ج ٢، ص ٣٠٨، ح ٣.