انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٦٥ - درسى مهم براى برقرارى نظم اجتماعى

مهم‌ترين اصول زندگى اجتماعى اشاره شده كه ناديده گرفتن آن نتيجه‌اى جز هرج و مرج اجتماعى و از بين رفتن روابط انسانى و پيوندهاى عاطفى نخواهد داشت. اگر به‌راستى اين برنامه قرآنى در جامعه انسانى و همه جوامع بشرى دقيقاً اجرا شود بسيارى از نابسامانى‌ها كه از شايعه‌سازى و جوسازى و قضاوت‌هاى عجولانه وگمان‌هاى بى‌اساس واخبار مشكوك و دروغ سرچشمه مى‌گيرد برچيده خواهد شد. در غير اين‌صورت هرج‌ومرج در روابط اجتماعى همه‌جا را فرا خواهد گرفت. هيچ‌كس از گمان بد ديگرى در امان نخواهد بود. هيچ‌كس به ديگرى اطمينان پيدا نخواهد كرد و آبرو و حيثيّت افراد همواره در مخاطره خواهد بود.

در بسيارى از آيات قرآن و روايات اسلامى درباره ظنّ و گمان تأكيد شده، از جمله:

آياتى كه افراد بى‌ايمان را در پيروى از ظنّ و گمان به‌شدّت نكوهش كرده مى‌فرمايد: « «وَ مَا يَتَّبِعُ اكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَايُغْنِى مِنَ‌الْحَقّ شَيْئًا»؛ بيشترشان در قضاوت‌هاى خود تنها از گمان پيروى مى‌كنند، در حالى كه گمان به هيچ روى انسان را به حق و حقيقت نمى‌رسانَد». [١] در جاى ديگر پيروى از گمان در رديف پيروى از هواى نفس قرار داده شده است: « «إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ مَا تَهْوِى الْأَنْفُسُ»؛ آنها تنها پيروى از گمان و هواى نفس مى‌كنند». [٢] در حديثى از امام صادق عليه السلام مى‌خوانيم كه فرمود:

«انَّ مِن حَقيقَةِ الايمانِ أن لا يَجوزَ مَنطِقُكَ عِلمَكَ‌

؛ از حقيقت ايمان اين است كه گفتارت از علمت فزون‌تر نباشد و بيش از آنچه مى‌دانى نگويى». [٣] در حديث ديگرى از امام موسى بن جعفر عليه السلام مى‌خوانيم كه از پدرانش چنين روايت كرد:

«لَيسَ لَكَ ان تَتَكَلَّمَ بِما شِئتَ لأنَّ اللّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَقولُ: وَلا تَقفُ ما لَيسَ لَكَ بِهِ‌

[١]. سوره يونس، آيه ٣٦.

[٢]. سوره نجم، آيه ٢٣.

[٣]. وسائل الشيعه، ج ١٨، ص ١٦.