انوار هدايت، مجموعه مباحث اخلاقى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٠ - قساوت چيست؟

امّا برخى قلب‌ها ليّن و نرم‌اند. اگر بخواهيم براى حالات قلب مثال روشنى بيان كنيم بايد به زمين‌هاى مختلف تشبيه كنيم كه برخى زمين‌ها نرم هستند و قابليّت كشت دارند و هر بذرى در آن بريزند به‌سرعت محصول مى‌دهد و برخى زمين‌ها، سخت و سنگلاخى است و نمى‌توان در آن بذر كاشت و هيچ نباتى در آن نمى‌رويَد.

با توجّه به اين تشبيه، حالات قلب انسان چنين است كه برخى نرم و لطيف‌اند و موعظه در آن به‌سرعت اثر مى‌گذارد، رشد مى‌كند، در برابر كوچك‌ترين ناملايمات واكنش مناسب و موافق نشان مى‌دهد. امّا برخى قلب‌ها مانند سنگ خارا سخت هستند كه هيچ موعظه‌اى در آن اثر نمى‌كند. قرآن مجيد در اين زمينه تعبيرات بسيار تكان‌دهنده‌اى دارد. درباره يهود مى‌فرمايد: « «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِىَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً»؛ سپس دل‌هاى شما بعد از اين (همه كفران) سخت شد، همچون سنگ يا سخت‌تر!». [١] آن‌گاه در ادامه مى‌فرمايد: برخى سنگ‌ها با اينكه گياهى در آنها نمى‌رويَد، ولى بركاتى دارند: « «وَإِنَّ مِنَ‌الْحِجَارَةِ لَمَّا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ»؛ چرا كه پاره‌اى از سنگ‌ها مى‌شكافد و از آن نهرها جارى مى‌شود». [٢] سنگ را مى‌شكافد و چشمه از دل سنگ بيرون مى‌آيد.

برخى سنگ‌ها در اين حد نيستند، امّا آب از آن تراوش مى‌كند: « «وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ»؛ و پاره‌اى از آنها شكاف برمى‌دارد و آب از آن تراوش مى‌كند». [٣] شيارها و شكاف‌هاى كوچك پيدا مى‌كند و قطره‌قطره آب از آن بيرون مى‌ريزد.

برخى سنگ‌ها شكل سومى دارند، « «وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ»؛

[١]. سوره بقره، آيه ٧٤.

[٢]. سوره بقره، آيه ٧٤.

[٣]. سوره بقره، آيه ٧٤.